Konwencja Praw Dziecka została uchwalona dla dobra dzieci, które mają prawo do szczególnej troski i pomocy, które powinny być otoczone niezbędną i opieką, aby mogły w pełnym zakresie odgrywać swoją rolę w społeczeństwie.

Wybrałam Artykuł 37, który mówi o traktowaniu dziecka popełniającego przestępstwo.

Artykuł 37 brzmi następująco:

Państwa-Strony zapewniają, aby:

Polska zaakceptowała ten artykuł Konwencji. Szczegółowo jest on zapisany m. in. w Ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich, w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji i zasad pobytu nieletnich w zakładach poprawczych.

Jeżeli dziecko popełni czyn zabroniony stosuje się ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich. Preambuła ustawy głosi, aby „przeciwdziałać demoralizacji i przestępczości nieletnich i stwarzać warunki powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem bądź z zasadami współżycia społecznego, oraz w dążeniu do umacniania funkcji opiekuńczo – wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich na świadomych swych obowiązków członków społeczeństwa”.

Nieletni to osoba, która nie ukończyła osiemnastego roku życia i dopuściła się czynu karalnego.

Artykuły zawarte w ustawie nie są sprzeczne z art. 37 Konwencji. Głoszą, że umieszczenie w zakładzie poprawczym następuje wtedy, gdy inne środki nie są w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego (art. 5), jeżeli nieletni dopuścił się czynu karalnego, jeżeli przemawia za tym wysoki stopień demoralizacji oraz okoliczności i charakter czynu (art. 10). Gdy sąd rodzinny stwierdza koniecznym zastosowanie wobec nieletniego środka poprawczego, ma na celu wychowanie nieletniego na uczciwego i świadomego obywatela (art. 65. par. 1). Natomiast, gdy następuje przypuszczenie, że cele wychowawcze zostaną osiągnięte pomimo niezastosowania środka poprawczego, można go zawiesić (art. 11). Jeśli nastąpi stwierdzenie u nieletniego popełniającego czyn zabroniony niedorozwoju umysłowego, choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznych bądź nałogowego używania alkoholu albo innych środków odurzających można skierować nieletniego do odpowiadającego jego zaburzeniu zakładu leczniczego (art.12 ). Jeśli zachodzi potrzeba przeprowadzenia obserwacji, umieszcza się nieletniego w rodzinnym ośrodku diagnostyczno-konsultacyjnym (art. 25). Wstępna faza postępowania w sprawie nieletniego to postępowanie wyjaśniające, które ma na celu ustalenie, czy zachodzi potrzeba zastosowania wobec nieletniego środków określonych w ustawie (art. 33). W tym czasie zbiera się wszelkie dane dotyczące nieletniego: dane o jego warunkach wychowawczych, bytowych i zdrowotnych (art. 35. par.1). nieletniemu przysługuje prawo do posiadania obrońcy (art. 36. par.1). Nieletniemu przysługuje również prawo do składnia zażaleń (art.38. par. 1). Jeśli występuje konieczność przesłuchania nieletniego, odbywa się ono w obecności rodziców albo opiekunów lub obrońcy (art. 39). O zatrzymaniu nieletniego powiadamia się rodziców lub opiekunów (art. 40. par. 4). Jeżeli nieletni popełnia czyn karalny wspólnie z dorosłym, jego sprawa zostaje wyłączona i przekazana sędziemu rodzinnemu (art.16. par.1), chyba że jego czyn pozostaje w ścisłym związku z czynem osoby dorosłej (art. 16. par.2).

Rodzice lub opiekunowie zostają powiadomieni o wszczęciu i ukończeniu postępowania przeciwko nieletniemu (art.23) Wszelkie pisma dotyczące sprawy, które ustawa nakazuje doręczać stronom, należy przesyłać także do obrońcy nieletniego (art.31).

Pozbawienie nieletniego wolności i umieszczenie go w zakładzie poprawczym nie powinno być straszne i wzbudzać kontrowersji, gdyż ustawa szczegółowo przedstawia, jak dobrze powinno być wychowankowi zakładu poprawczego:

Rozporządzenie określa szczegółowo zasady pobytu nieletnich w zakładach poprawczych. Oto niektóre z paragrafów opisujące funkcjonowanie zakładów a także prawa nieletnich przebywających w zakładach:

a) „Zadaniem zakładu jest resocjalizacja nieletnich, zmierzająca do zmiany ich postaw wobec siebie i innych w kierunku społecznie pożądanym, zapewniającym prawidłowy rozwój osobowości, a zwłaszcza kształtowanie pozytywnych zainteresowań, właściwej hierarchii wartości oraz przestrzeganie przyjętych zasad współżycia społecznego” (par. 2);

b) „Zadania resocjalizacyjne zakład realizuje przez nauczanie i wychowanie, kształcenie zawodowe, działalność ideowo-wychowawczą organizacji młodzieżowych i społecznych, zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe, przy współudziale samorządu wychowanków oraz współpracy ze środowiskiem i rodziną nieletniego” (par. 3);

Wychowankom zapewnia się wszelkie niezbędne do funkcjonowania w zakładzie i poza nim środki takie ja ubranie, podręczniki itp. (par. 15 lit. 1), (może także korzystać z własnego ubrania, jeśli rada pedagogiczna nie postanowi inaczej (lit 3)), a także całodzienne wyżywienie (lit 2), umożliwia się wychowankowi zakup niezbędnych do życia środków (par. 16), otrzymuje on miesięczne kieszonkowe (par. 17a).

Tyle teoria. Jak natomiast wygląda polska rzeczywistość?

Przeanalizowałam materiały dostępne w Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Są to raporty Rzecznika Praw Obywatelskich i sprawozdania z lustracji. Po przeczytaniu ich zaczęłam się zastanawiać nad pytaniem: dlaczego społeczeństwo wymaga od nieletniego przystosowania się do wymogów społeczeństwa, nie dając mu możliwości godziwego i humanitarnego odbywania kary w zakładzie? To, czego dowiedziałam się z raportów, może naprawdę rozczarować największego idealistę propagującego skuteczność resocjalizacji, a zdjęcia niektórych ośrodków „wołają o pomstę do nieba”.

Polska ma 26 zakładów poprawczych w tym: 5 otwartych (młodzieżowe ośrodki adaptacji społecznej), 12 półotwartych (3 dla dziewcząt), 1 dla wielokrotnych uciekinierów, 3 o wzmożonym nadzorze wychowawczym dla chłopców o wysokim stopniu demoralizacji, 3 resocjalizacyjno-rewalidacyjne dla chłopców upośledzonych umysłowo, 1 resocjalizacyjno-terapeutyczny dla chłopców uzależnionych od środków odurzających i psychotropowych oraz nosicieli wirusa HIV.

Większość raportów jest zgodna co do tego, że brak w ośrodkach odpowiedniej obsługi medycznej - dzieci są w związku z tym rzadko badane. Na brak pomocy lekarskiej narzekają nieletni z: Grodziska Wielkopolskiego, Kcyni, Zawiercia, Falenicy, Trzemeszna, Świdnicy, Raciborza. Na złą opiekę medyczną narzekają zamknięci w: Pszczynie, Witkowie, Chojnicach.

Lustrujący zgadzają się także i w tym, iż nie stosuje się ani zwolnień, ani przenoszenia nieletnich do zakładów o łagodniejszym rygorze za dobre sprawowanie.

W wielu ośrodkach są stosowane kary nieregulaminowe, będące tworem wyobraźni wychowawców. Spotyka się przypadki bicia nieletnich przez wychowawców. Karą jest również przeniesienie wychowanka do zakładu tego samego rodzaju w innej miejscowości, gdyż tam jako „nowy” będzie „specjalnie traktowany”, zarówno przez pozostałych wychowanków, jak i wychowawców. Istnieją ośrodki, gdzie podopieczni chodzą w piżamach całą dobę, co uniemożliwia im lub zmniejsza szansę ucieczki – jest to stosowane szczególnie w tych ośrodkach, gdzie nie ma zapewnionej skutecznej ochrony. Budynki internatowe w Trzemesznie i Grodzisku Wielkopolskim to typowe budynki więzienne, które nie są stosowane do przetrzymywania nieletnich. Zamiast środka przymusu – zamknięcia w izolatce - stosuje się zamknięcie w izbie przejściowej. Jest to duże ułatwienie dla całego personelu, gdyż w ten sposób omija się zbędną biurokrację: w momencie zamknięcia wychowanka w izolatce powinno się sporządzić dokumentację i dokładnie opisać sytuację, w jakiej doszło do zastosowania tego środka. Zamknięcie w izbie przejściowej nie wymaga takiej procedury. Inną często spotykaną karą stosowaną w zakładach (także w tych dla dziewcząt) jest golenie głowy nieletniego „na łyso”.

Największy koszmar przechodzą nieletni już w momencie przyjęcia do zakładu. Zanim zostaną wcieleni do odpowiedniej grupy wychowawczej, muszą odbyć kilkudniową (8 – 14 dni) kwarantannę w celu przeprowadzenia badań i zabiegów higienicznosanitarnych. Przebywają w tym czasie w tzw. „przejściówkach”, czyli izbach przejściowych. W wieku ośrodkach stan tych izb pozostawia wiele do życzenia: nie są ogrzane, jest tam brudno, podopieczni dostają zimne i zmniejszone racje pokarmowe. W Nysie jeszcze w 1994 nie korzystano ze wszystkich pomieszczeń, gdyż groziło to epidemią na terenie ośrodka. W taki oto „humanitarny” sposób „witani” są nowi podopieczni przybywający do zakładu.

Wychowankowie bardzo często nie znają swoich praw, a raczej – nie są o nich informowani. Stwierdza się również brak środka prawnego dla nieletnich, których prawa zostały naruszone.

Biuro Interwencji Kancelarii Senatu stworzyło w 1993 roku raport o zakładach poprawczych. W aneksie zostały załączone zdjęcia. Najbardziej szokujące są te z Ignacewa i Ostrowca Świętokrzyskiego. Stan toalet i pomieszczeń, w których podopieczni powinni dbać o higienę osobistą przedstawia „obraz nędzy i rozpaczy”: brak desek klozetowych, bród panujący w każdym zakamarku – w taki sposób zakłady wypełniają postanowienia art. 37 (podpunkty a i c ) Konwencji.

Po takim przedstawieniu stanu zakładów zamkniętych nasuwa się smutna refleksja: art. 37 Konwencji Praw Dziecka jest pięknym i idealistycznym katalogiem praw nieletnich pozbawionych wolności, które jednak nie w pełni lub niewielkim stopniu są realizowane.