Zagadnieniu nacjonalizmu ukraińskiego, ustaleniu przyczyn i rozmiarów dokonanych przez jego formacje zbrodni poświęciłem 25 lat swego życia - bez jakiegokolwiek wynagrodzenia i bez zachęty ze strony władz Polski lub innych krajów. I oto dziś stoję przed problemem dokonania oceny spotkania prezydentów Kaczyńskiego i Juszczenki w Pawłokomie. W zamiarze prezydentów ma to być symbol pojednania. Zastanawiam się – pojednania: kogo z kim – prezydenta Juszczenki, który jest wyrazicielem zbrodniczego ruchu banderowskiego, z prezydentem Kaczyńskim, który reprezentuje państwo polskie, naród polski? Chyba nastąpiło jakieś nieporozumienie. Prezydent Kaczyński, z którego formacją polityczną wiązałem wielkie nadzieje w zakresie potępienia zbrodni banderowskiego ludobójstwa dokonanego na ludności polskiej, został wmanipulowany w to polityczne przedsięwzięcie, które nie ma nic wspólnego ani z prawem, ani ze sprawiedliwością, bo prawo wymaga ukarania sprawców zbrodni, a sprawiedliwość ich potępienia. Pytanie, przez kogo prezydent Kaczyński został w tę imprezę manipulowany? Odpowiadam wprost: przez prezydenta Juszczenkę, któremu prezydent Kaczyński zaufał. Juszczenko, powtarzam to, jest w omawianym zakresie wyrazicielem interesów banderowców, on młodość spędził w środowisku banderowskim w Tarnopolu, on ma żonę, pochodzącą ze Stanów Zjednoczonych, banderówkę. To w ich, banderowców, interesie leży zamknięcie tematu zbrodni ludobójstwa, jakiego dopuściły się ich formacje na ludności polskiej (co najmniej 120.000 ofiar) i ukraińskiej (co najmniej 80.000 ofiar).
Z czyjej winy, gdy chodzi o stronę polską, mogło dojść do takiego wmanilpulowania Prezydenta Polski? Na to pytanie mam jednoznaczną odpowiedź – z winy nauki polskiej, zajmującej się stosunkami polsko-ukraińskimi doby najnowszej. Jest to temat szeroki i nie wiem, czy znajdzie się tutaj miejsce na jego dotknięcie.
 
Prezydent Lech Kaczyński twierdzi, że to ma być „ostateczne pojednanie”. Pomijając wielką niezręczność takiego sformułowania, pozostają przecież nierozliczone, nieukarane i niezbadane do końca zbrodnie na dziesiątkach tysięcy cywilnych ofiar. Skoro tak, to czy powinniśmy już o tym wszystkim „ostatecznie” zapomnieć?

Prezydent Kaczyński myli się, gdy mówi, że ma to być „ostateczne pojednanie”. Pojednanie, zapytam powtórnie – kogo z kim? Pojednanie może dotyczyć tylko ludzi. Między państwami mogą być tylko porozumienia. To kto z kim miałby się pojednać? Między narodem polskim i ukraińskim nie ma waśni, nie było jej też w okresie międzywojennym, pamięć historyczna obu narodów nie sięgała poza wydarzenia I wojny światowej, ludność polska i ukraińska na kresach południowo-wschodnich II RP masowo koligaciła się, sąsiedzi Polacy i Ukraińcy żyli w zgodzie. Może chodzi o pojednanie członków struktur zbrojnych z okresu wojny i po jej zakończeniu? Może chodzi o pojednanie żołnierzy AK z banderowcami? Jeżeli tak, to czy weterani AK wypowiadali się w tej sprawie, czy upoważniali prezydenta RP do występowania w ich imieniu? Wiem, że ani weterani AK, ani ci, którzy cudem zdołali uciec spod banderowskiej siekiery, ani ich potomkowie – nie mają zamiaru pojednać się z ich oprawcami, nie mają zamiaru im wybaczyć, bowiem oni nigdy nie pokajali się, a bez pokajania nie ma odpuszczenia win. Tym bardziej, że dziś oni na Ukrainie (częściowo też w Polsce) ubierają się w togi bohaterów. Wystarczy przeczytać ich prasę, aby się co do tego przekonać. Gdy chodzi o zbrodnię ludobójstwa, to pamięć historyczna narodu jest trwała, jej nie da się usunąć w drodze spotkania dwóch prezydentów. Zbrodni ludobójstwa nie zapomina się łatwo.

Tak, wybór Pawłokomy na miejsce „pojednania” nie jest przypadkowy. Ta tragedia jest wyeksploatowana przez propagandę banderowską do maksimum. Prawdą jest, że w marcu 1945 roku doszło do rozstrzelania przez siły polskie około 150 mieszkańców tej wsi. Ale był to mord incydentalny, o podłożu, które w nauce prawa ma nazwę „działania w afekcie”, w konkretnym przypadku układającym się w ciąg psychologiczny: w czasie okupacji hitlerowskiej ludność ukraińska w następstwie działalności Ukraińskiego Centralnego Komitetu, będącego pod egidą Abwehry, pozostawała w uprzywilejowanym – w stosunku do ludności polskiej – położeniu. Ludność polska w zamiarze OUN miała być wysiedlona z tzw. Zakurzonia.
Po klęsce Niemiec banderowcy na tym właśnie terenie, w oczekiwaniu na III wojnę światową, zaczęli budować przyczółek faszystowskiej Ukrainy, tworzyli „republiki” banderowskie, likwidowali wszystko, co polskie – posterunki milicji i polską administrację. W Pawłokomie doszło do uprowadzenia przez banderowców dziesięciu Polaków. To wyczerpało cierpliwość polskich mieszkańców wsi, którzy zwrócili się o pomoc do znajdującego się w podziemiu oddziału AK. Nastąpił odwet, doszło do masowego rozstrzelania mężczyzn – członków lub sympatyków banderowskiego podziemia. Tego aktu nie można usprawiedliwiać, ale też nie można go porównywać z mordami banderowskimi na Wołyniu i w Halicji. Wskazać przy tym należy, że fakty dotyczące tego wydarzenia w Pawłokomie są przedstawiane w różny sposób przez stronę polską i przez stronę banderowską. Istnieją dwa opracowania dotyczące tego wydarzenia: jedno autorstwa Petra Poticznego, urodzonego w Pawłokomie banderowca, który w wieku 14 lat wstąpił do UPA, do oddziału Hromenki. Ten autor dokonał opisu wydarzenia z punktu widzenia banderowskiego, niezgodnego z obiektywnymi danymi. Drugie opracowanie jest pióra dr. Zdzisława Koniecznego, polskiego, politycznie niezaangażowanego historyka, który, w oparciu o dokumenty archiwalne, przedstawił inny niż banderowski obraz wydarzeń. Podczas gdy Poticznyj mówi o ponad trzystu ofiarach, Konieczny podlicza je skrupulatnie i ustala ich liczbę na 150. Ale nie w arytmetycznym podsumowaniu ofiar problem, polega on na czymś innym, chodzi raczej o prezentowane przez obu autorów metody zabójstw.

No właśnie, banderowcy przedstawiają przebieg akcji według wzorca mordów dokonywanych przez nich na Wołyniu i w Halicji, mianowicie, że Polacy, bojówka AK przy asyście miejscowej ludności, w bestialski sposób mordowała mężczyzn, kobiety i dzieci. Faktyczne zaś, jak to udowadnia Konieczny, w Pawłokomie rozstrzelano (a więc bez znęcania się) jedynie mężczyzn. Ich liczbę można ustalić w drodze ekshumacji, tą samą metodą można też ustalić sposób uśmiercania oraz wiek i płeć ofiar.

Środki masowego przekazu często kształtują, niestety dalekie od rzeczywistości, poglądy na temat nie tylko Pawłokomy, ale też na problem zbrodni ludobójstwa na ludności polskiej w ogóle. Ogromną, wprost decydującą winą w tym zakresie, obarczam ośrodki naukowe w Polsce, zajmujące się historią stosunków polsko-ukraińskich doby najnowszej. Mam przede wszystkim na myśli Instytut Pamięci Narodowej i - nieistniejący już - Wojskowy Instytut Historyczny, ale też inne ośrodki naukowe, takie jak Uniwersytet Jagielloński, na którym pisze się prace licencjackie na temat „Stepan Bandera i jego UPA”, jak Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, na którym nadaje się doktorat za pracę, którą kwalifikuję jako podręcznik nacjonalisty ukraińskiego, jak całe lubelskie środowisko uniwersyteckie, nie wyłączając KUL-u, jak środowiska uniwersyteckie we Wrocławiu, Warszawie, Szczecinie, a nawet w Poznaniu. Wielu historyków biorących udział w seminariach i konferencjach naukowych, organizowanych przez IPN i Wojskowy Instytut Historyczny (na przykład dziesięć seminariów historyków polskich i ukraińskich nacjonalistycznych) opracowało bardzo wiele wartościowych referatów, ale nie one decydowały o kierunkach ustalania prawdy historycznej. Kierownictwa naukowe tych przedsięwzięć nie stanęły na wysokości zadania, wykazały niedostateczne przygotowanie naukowe, ograniczyły się w organizowaniu przedsięwzięć do detali, pomijając najważniejsze problemy. W kilku słowach spróbuję uzasadnić ten zarzut:
Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów była (i pozostaje nadal) ruchem ideologiczno-politycznym, a więc mającym swą ideologię i programy polityczne, do realizacji których powoływała formacje zbrojne, między innymi UPA oraz inne służby. Aby poznać przyczyny mordów dokonanych przez tę formację, logiczne jest poznanie zasad ideologicznych i założeń programowych OUN. Tymczasem żaden polski naukowiec nie podjął tematu - faszystowskiej w istocie - ideologii nacjonalizmu ukraińskiego i jego zbrodniczych planów strategicznych. Powstała sytuacja, w której nauka polska zna wiele detali, z których nie potrafi zbudować całości.
W tych warunkach, banderowskiej proweniencji działacz opanowanego przez banderowców Związku Ukraińców w Polsce, Myron Sycz, mógł na łamach „Rzeczypospolitej” porównywać mordy wołyńskie z zabójstwem masowym w Pawłokomie. Bowiem wiodący historycy IPN, tacy, jak Grzegorz Motyka czy Tomasz Stryjek, którzy nie potrafią rozróżnić mordów zbiorowych, doktrynalnych, planowych, dokonywanych z pobudek ideologiczno-politycznych, od mordów incydentalnych, jednostkowych, dokonanych w stanie afektu, w obronie koniecznej, dokonanych bez podłoża ideologiczno-politycznego, bez przyzwolenia sił politycznych, którym podlegają. Dlatego ci historycy, a więc cała zorganizowana nauka polska zajmująca się stosunkami polsko-ukraińskimi doby najnowszej, w szczególności historycy skupieni w IPN, w jego Biurze Edukacji Publicznej z Grzegorzem Motyką na czele, rozpatrują problem mordów wołyńskich, a także ich odprysku w formie tragedii w Pawłokomie, w płaszczyźnie: Polacy – Ukraińcy, co jest z ogromną krzywdą dla narodu ukraińskiego. Jeśli bowiem przyjmiemy, że OUN-UPA liczyła 40.000 bojówkarzy (przy uwzględnieniu w niej fluktuacji), to jest mniej niż 1 procent narodu ukraińskiego. A gdy się weźmie pod uwagę nieznany nauce polskiej fakt, że UPA wiosną 1943 roku składała się w 50 procentach z ludzi terrorem do niej wcielonych, a pod koniec tego samego roku terrorem wcieleni stanowili w niej już około 90 procent, a więc minimalną część procentu narodu ukraińskiego, to jak można stawiać sprawę na płaszczyźnie: „Polacy – Ukraińcy”? Jak można mówić o „polsko-ukraińskim konflikcie”, o „polsko-ukraińskim pojednaniu”? W ogóle nie ma podstaw, aby mówić o pojednaniu. Trzeba tylko powiedzieć prawdę, że zbrodni ludobójstwa na ludności polskiej dopuściła się znana z nazwy i z personaliów zbrodnicza, faszystowska OUN, trzeba tylko potępić tę formację, a zniknie problem „pojednania”.
I jeszcze jedno: Myron Sycz usiłuje winę za mordy banderowskie (i za ten w Pawłokomie) przerzucić na „władze komunistyczne”, a „Rzeczpospolita” publikuje te wyssane z palca enuncjacje. Trzeba wyraźnie powiedzieć, że to jest manipulacja świadomością. Faktycznie bowiem to z meldunku dowództwa partyzantki sowieckiej pochodzą pierwsze, z wiosny 1943 roku, określenia w postaci: „banderowcy wyrzynają polską ludność na Wołyniu”. Fakty są tego rodzaju, że ani Niemcy, ani Sowieci – z różnych przyczyn – nie byli zainteresowani wyrzynaniem ludności polskiej przez banderowców.

Według moich szacunków, opartych w dużej mierze na dokumentach autorstwa formacji OUN-UPA, a także na ustaleniach miejscowych władz na Ukrainie w toku przemian ustrojowych w niej zachodzących, z rąk OUN-UPA – „Służby Bezpeky” (nieznanej nauce polskiej formacji banderowskiej) w latach 1943–1944 na Wołyniu śmiercią męczeńską zginęło co najmniej 120.000 ludności polskiej, zaś w latach 1941–1950 z rąk tych samych formacji zginęło co najmniej 80.000 ukraińskiej ludności cywilnej. Gdy chodzi o tych ostatnich – na moralne potępienie zasługuje fakt przemilczania tych zbrodni na Ukraińcach na dzisiejszej Ukrainie. Absolutna większość ofiar polskich z lat 1943–1944 nie doczekała się godnego, chrześcijańskiego pochówku, ich prochy pogrzebane są po chlewach, podwórkach, ogrodach, polach, w lasach. W obecnym stanie rzeczy nie doczeka się takiego pochówku, bo polityka teraźniejszych władz Ukrainy, zdążających do uznania OUN-UPA – z prezydentem Wiktorem Juszczenką na czele – w omawianym zakresie zagadnień jest opanowana przez element banderowski.

 „Gazeta Wyborcza” od szeregu lat jest wyraźnie probanderowska. Wywiad z Piotrem Tymą (również po banderowsku myślącym działaczu Związku Ukraińców w Polsce), który usiłuje porównać Jedwabne z Pawłokomą też jest zabiegiem socjotechnicznym. Tragedia w Jedwabnem i w Pałkokomie jest tylko co do jednego porównywalna: były to incydentalne, nie mające za sobą przyzwolenia ze strony władz polskich – podziemnych czy oficjalnych, zabójstwa masowe, natomiast mordy wołyńsko-halickie, nieporównywalne co do liczby ofiar, były dokonywane z motywów ideologicznych i w wyniku rozkazów Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, której istnienie winno być zakazane, a która działa oficjalnie na Ukrainie. Jej członkowie pełnili i pełnią nadal bardzo wysokie funkcje w strukturach władz państwowych Ukrainy. Na przykład zajadły banderowiec Roman Zwarycz, (współpracownik Jarosława Stećki), był ministrem sprawiedliwości Ukrainy; „wódz” banderowców na Ukrainie A. Iwczenko jest prezesem strategicznego, obracającego miliardami dolarów, przedsiębiorstwa państwowego „Naftogaz Ukrainy”; „gubernatorem” obwodu rówieńskiego, (tego, na którym zaczęło się mordowanie ludności polskiej), jest banderowiec Wasyl Czerwonij. Wielu banderowców znajduje się w Radzie Najwyższej Ukrainy. Nie należy więc w żadnej mierze porównywać problemu mordów banderowskich na Wołyniu i w Halicji z incydentalnym zabójstwem masowym w Pawłokomie. I, co najważniejsze, w żadnym wypadku nie wolno ustawiać problemu na płaszczyźnie: Polacy – Ukraińcy.

Mam nadzieję, że prezydent Lech Kaczyński, który został wmanipulowany w „pojednanie” w Pawłokomie, oczyści przede wszystkim Instytut Pamięci Narodowej z pobanderowsku myślących i działających w nim historyków, zleci rzetelne zbadanie opinii ukraińskiej mniejszości narodowej w Polsce, w wyniku którego okaże się, że jej 95-procentowa większość nie identyfikuje się ze stanowiskiem Związku Ukraińców w Polsce. Wtedy, na tej podstawie, w wyniku rzetelnych analiz i ocen ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego, będzie miał podstawę powiedzieć prezydentowi Wiktorowi Juszczence: Panie Prezydencie, pójdźmy drogą prawdy, zdobądźmy się na akt potępienia ukraińskiego, faszystowskiego ruchu nacjonalistycznego, jego formacji zbrojnych, które dopuściły się zbrodni ludobójstwa nie tylko na ludności polskiej, ale też na ukraińskiej. Wtedy, i tylko wtedy zniknie problem rzekomego konfliktu polsko-ukraińskiego. A zbrodnia w Pawłokomie została już dawno osądzona, i jej nie pochwalają żadne odłamy społeczeństwa polskiego.
Czy moje nadzieje będą płonne – pokaże najbliższa przyszłość.
Myślę, że dużo i jednocześnie bardzo mało powiedzieliśmy w tym wywiadzie, ale na jego zakończenie chcę stwierdzić: rozumiem banderowców, oni, jak i wszyscy zbrodniarze-winowajcy, bronią się i mają do tego prawo. Nie rozumiem jednak tych polskich historyków, którzy nie przyjmują do wiadomości faktu, że OUN w okresie międzywojennym była członkiem międzynarodówki faszystowskiej, a więc, że była to, i jest nadal, organizacja faszystowska. W Konstytucji RP jest zapis zakazujący działalności faszystowskiej, a w Kodeksie Karnym RP jest dyspozycja przewidująca karę za propagowanie treści faszystowskich, chociażby w postaci pochwalania mordów banderowskich, bo ludność polska była mordowana „za przynależność narodową”. Działania władz Polski muszą pozostawać w zgodzie z prawem i sprawiedliwością. Podstawę do takich działań winny stanowić rzetelne ustalenia polskich historyków zajmujących się badaniem stosunków polsko-ukraińskich. Ich przede wszystkim obwiniam za to, że dziś ma miejsce nieuzasadniona zaszłościami historycznymi uroczystość w Pawłokomie.