Podejmując refleksję na temat tak ważnego zadania, jakim jest przekazywanie wiary i wychowywanie w chrześcijańskiej moralności, należy na początku ustalić, co rozumiemy pod pojęciem „rodziny"¹. Nie jest bowiem obojętne dla naszego tematu, czy mamy na uwadze obserwowane aktualnie wspólnoty ludzkie usiłujące prowadzić życie rodzinne na nie koniecznie najwyższym poziomie, a nawet poddane głębokim kryzysom i procesom zwyrodnienia. Nie zajmujemy się tu opisem socjologicznym i ustalaniem proporcji statystycznych. Robią to inni i chwała im za to.²

Jan Paweł II napisał w Adhortacji Familiaris Consortio, że „przyszłość ludzkości idzie poprzez rodzinę" (FC 86) i komentując główną tezę swojego przemówienia do rodzin zgromadzonych w Manili (2003), że „Rodzina chrześcijańska Gest) dobrą nowiną dla trzeciego tysiąclecia", stwierdził, że nie jest obojętne, o jakiej rodzinie myślimy³. Powołując się na swoje twierdzenie z FC 86, powiedział: „To stwierdzenie jest obecnie szczególnie aktualne. O jaką rodzinę jednak chodzi? Na pewno nie o tę nieprawdziwą, jaką tworzy połączenie egoizmów indywidualnych. Doświadczenie pokazuje, że taka karykatura rodziny nie ma przyszłości i nie może zapewnić przyszłości żadnemu społeczeństwu". Rozwijając swoją myśl Papież powiedział: „Rodzina natomiast jest dobrą nowiną w takiej mierze, w jakiej odpowiada na odwieczne wezwanie, które Bóg kieruje do niej od zarania ludzkości i je wypełnia". W tymże samym rozważaniu przed modlitwą Anioł Pański stwierdza: „Wierny i płodny związek mężczyzny i kobiety, pobłogosławiony łaską Chrystusa, stanowi prawdziwą Ewangelię życia i nadziei dla ludzkości"⁴. We wspomnianym przemówieniu do rodzin zgromadzonych w Manili Jan Paweł II dał zwięzłą syntezę nauki o rodzinie: „Rodzina oparta na małżeństwie jest dziedzictwem ludzkości, jest wielkim dobrem o najwyższej wartości, koniecznym dla życia , rozwoju i przyszłości narodów. Zgodnie z planem stworzenia ustanowionym od początku (por. Mt 19, 4. 8.), jest ona środowiskiem, w którym osoba ludzka , stworzona na obraz i podobieństwo Boga (por. Rdz 1, 26), zostaje poczęta, rodzi się, wzrasta i dojrzewa. Rodzina, będąca pierwszą szkołą, w której kształci się osoba ludzka (por. FC 19-27), jest niezbędna dla prawdziwej ekologii ludzkiej (Centesimus annus 39)"⁵. Papież w tym samym przemówieniu zaakcentował fakt, że powołanie rodziny ma wymiary uniwersalne i że pozostaje w ścisłym związku z sakramentem małżeństwa, a tym samym z całą tajemnicą Kościoła. Zwrócił się Papież do rodzin z niezwykle zobowiązującym wezwaniem: „Weźcie w swoje ręce losy Kościoła i świata: jest to zobowiązanie wypływające z sakramentu małżeństwa, który zawarliście, z tego, że jesteście Kościołem domowym, z małżeńskiego posłannictwa, które wynika z faktu, że rodzina jest podstawową komórką społeczeństwa (Apostolicam actuositatem 11 )"⁶.

Jan Paweł II w wielu swoich wypowiedziach zwracał uwagę na systematycznie wzrastające zagrożenia dla rodziny i jej posłannictwa. Istnieją wielorakie i niebezpieczne naciski zarówno ideologiczne jak polityczne, kulturowe i społeczno-prawne, z których należy sobie zdawać sprawę i trzeba robić wszystko, aby tym zagrożeniom przeciwdziałać. W roku 1999 w przemówieniu do uczestników plenarnego zgromadzenia Papieskiej Rady ds. Rodziny, Papież powiedział: „Od pewnego czasu instytucja rodziny narażona jest na nieustanne ataki. Zamachy te są tym bardziej niebezpieczne i podstępne, że polegają na negacji niezastąpionej wartości rodziny opartej na małżeństwie. Proponuje się nawet fałszywe alternatywy dla rodziny i żąda się ich uznania przez prawodawstwo. Kiedy jednak prawa, które winny służyć rodzinie jako podstawowemu dobru społeczeństwa, zwracają się przeciw niej, stają się niebezpiecznym czynnikiem destrukcji"⁷. Przemawiając na podobny temat do uczestników Tygodnia Studiów nad Małżeństwem i rodziną, powiedział: „W porównaniu z okresem sprzed 18 lat, kiedy rozpoczynaliście swoją działalność akademicką, sprzeciw zsekularyzowanej mentalności wobec prawdy o człowieku, o małżeństwie i rodzinie stał się dziś w pewnym sensie jeszcze bardziej radykalny. Nie polega już tylko na podważaniu poszczególnych zasad etyki seksualnej i małżeńskiej. Wizerunkowi mężczyzny i kobiety, wypracowanemu przez rozum naturalny, a zwłaszcza przez chrześcijaństwo, przeciwstawia się alternatywną antropologię. Nie przyjmuje ona do wiadomości faktu, wpisanego w cielesność człowieka, że odmienność płciowa jest cechą kształtującą tożsamość osoby. Skutkiem tego jest kryzys pojęcia rodziny opartej na nierozerwalnym małżeństwie mężczyzny i kobiety, stanowiącej naturalną i podstawową komórkę społeczną. Ojcostwo i macierzyństwo są traktowane wyłącznie jako sprawa jednostki, można je zatem realizować także z pomocą technik biomedycznych, które nie wiążą się z małżeńskim współżyciem płciowym"⁸.

Niezależnie od negatywnych faktów składających się na obraz współczesnego świata, rodzina jest obowiązana pełnić swoją misję zgodnie z planem Bożym. W czasie światowego spotkania rodzin w roku 1994 Jan Paweł II powiedział: „Jesteśmy bowiem przekonani, że bez instytucji rodziny społeczeństwo nie może się rozwijać, a to z tego prostego powodu, że rodzi się ono w rodzinie i z niej czerpie swą spójność. Wobec procesu degradacji kulturowej i społecznej oraz szerzących się plag, takich jak przemoc, narkomania, zorganizowana przestępczość - któż może bardziej przyczynić się do zapobiegania im i odrodzenia, niż rodzina zjednoczona, zdrowa i zaangażowana społecznie. Takie rodziny kształtują społeczne cnoty solidarności, gościnności, lojalności, szacunku dla drugiego człowieka i jego godności (...) W Kościele i w społeczeństwie nadeszła teraz epoka rodziny, która jest powołana do odegrania pierwszoplanowej roli w dziele nowej ewangelizacji"⁹.

Z okazji uroczystości nadania doktoratu honoris causa Uniwersytetu La Sapienza Papież powiedział, że „ze szczególną troską i otwarcie bronił <praw rodziny> przed niedopuszczalnymi uzurpacjami ze strony społeczeństwa i państwa (FC 46), doskonale zdając sobie sprawę, że rodzina jest uprzywilejowanym miejscem humanizacji osoby i społeczeństwa (Christifideles laici 40) i że to przez nią idzie przyszłość świata i Kościoła"¹⁰. W dniu 13 czerwca 2003 r., przemawiając do przewodniczących europejskich komisji episkopatów ds. rodziny i życia Jan Paweł II powiedział: „Obecnie tożsamości rodziny zagraża dehumanizacja. Zagubienie wymiaru <ludzkiego> w życiu rodzinnym prowadzi do zakwestionowania podstaw antropologicznych rodziny jako wspólnoty osób. W konsekwencji niemal na całym świecie pojawiają się złudne alternatywy, w których nie uznaje się rodziny za cenne dobro, istotne w budowaniu tkanki społecznej. I tak brak odpowiedzialności i troski o rodzinę rodzi ryzyko, że obecne, a zwłaszcza przyszłe pokolenie będzie musiało zapłacić wysokie koszty społeczne, gdyż stanie się ofiarą zgubnej, błędnej mentalności oraz stylów życia niegodnych człowieka"¹¹. Kolejny następca św. Piotra, Benedykt XVI, pięknie nawiązał do głównych idei swego Poprzednika, w znakomitym wykładzie wygłoszonym w ramach Kongresu Diecezji Rzymskiej, poświęconego rodzinie. Przypominając głębokie podstawy antropologiczne i teologiczne kościelnej nauki o Rodzinie, podkreślił doniosłość Kongresu, służącego niezwykle aktualnej sprawie. Powiedział: „Już od dwóch lat działalność misyjna Kościoła rzymskiego skupia się przede wszystkim na rodzinie, nie tylko dlatego, że ta podstawowa ludzka społeczność żyje dziś pośród licznych zagrożeń i trudności, i w związku z tym w szczególny sposób potrzebuje ewangelizacji i konkretnego wsparcia, ale i dlatego, że chrześcijańskie rodziny odgrywają decydująca rolę w wychowaniu w wierze i w budowaniu Kościoła jako wspólnoty, to one stanowią o jego zdolności do misyjnego oddziaływania w różnych życiowych sytuacjach oraz do przemieniania w chrześcijańskim duchu panującej kultury i struktur społecznych"¹².

Wychowanie w rodzinie chrześcijańskiej nie jest tylko sumą zabiegów pedagogicznych mających na celu rozwinięcie w wychowankach dobrych nawyków pożytecznych w życiu. Jest to zasadniczo głębsza rzeczywistość. Chcąc zrozumieć, czym jest duchowe i moralne środowisko rodziny jako środowisko wychowania, należy mieć na uwadze fakt, że dziecko jako dar Boga, nadal podlega Jego władzy i tylko mocą Jego łaski - Jego Miłości - może się ono prawidłowo rozwijać, zdążając do tego celu, do którego sam Bóg powołuje człowieka. Zachodzi ścisłe powiązanie między stworzeniem, zrodzeniem i wychowaniem. W całym tym procesie sam Bóg obdarowuje nowego człowieka Swoim obrazem i podobieństwem, pozwalając rodzicom, owszem, zapraszając rodziców, by z Nim współpracowali. Jeżeli mówi się, że wychowanie jest dalszym ciągiem rodzenia (continua generatio), to dlatego, że rodzenie jest uczestnictwem w stworzeniu, a więc „continua creatio", w której Bóg bez przerwy działa jako Źródło istnienia, życia, miłości i łaski. Ten strumień Bożego obdarowania ma przepływać przez serca małżonków= rodziców, których Bóg wzywa, aby ich wola była doskonale zjednoczona z wolą Boga samego, który stwarzając, „pragnie człowieka dla niego samego" (por. KDK 24; List do Rodzin 9). Skoro człowiek poczyna istnieć, ponieważ Bóg „go chce dla niego samego" czyli z całkowicie bezinteresownej miłości obdarowuje go istnieniem, to - głosi Papież - „trzeba, aby w to chcenie Boga włączało się ludzkie chcenie rodziców: aby oni chcieli nowego człowieka, tak, jak chce go Stwórca" (List do Rodzin 9).

Tutaj się decyduje i rozstrzyga profil duchowy całej historii człowieka przychodzącego na świat i cały fundament jego wychowania. Po tym, co stało się w tym zasadniczym momencie, w którym „chcenie rodziców" zjednoczyło się - lub tragicznie rozminęło się - z „chceniem Boga Stwórcy", już zasadniczo nic nowego się nie stanie: człowiek zostanie wprowadzony w krąg nieskończonej Miłości, albo zostanie pogrążony w duchowej pustce, która zajęła egoistyczne serca jego rodziców. Jest to moment, w którym rodzice podstawowo rozstrzygają, czy chcą współpracować z Bogiem w duchowym rozwoju i moralnym doskonaleniu nowego człowieka, czy też chcą sami, na własną rękę wyznaczać mu kierunek życia, wynikający z ich przyziemnych i krótkowzrocznych planów. List do Rodzin ukazuje rodzinę jako środowisko wychowania ukształtowane na zasadzie komunii, czyli przez miłość wyrażającą się w darze bezinteresownym własnej osoby i funkcjonujące (=środowisko) na mocy uczestnictwa w prawdzie i miłości, (por. LdR 16) Te pojęcia zakładają nadprzyrodzone rozumienie komunii i uczestnictwa, którego źródłem i celem jest Trójca Przenajświętsza. Rodzina bowiem jako wspólnota jest Kościołem i jej podmiotowość kształtuje się i spełnia właściwie przez modlitwę, (por.LdR 4). Rodzina chrześcijańska żyje ściśle w środowisku łaski nadprzyrodzonej, której bezpośrednim fundamentem jest sakrament małżeństwa. Sobór Watykański II użył w odniesieniu do małżeństwa liturgicznego terminu „konsekracja", idąc za pewną tradycją, którą przejął Pius XI w encyklice „Casti Connubii". Pomimo iż Sobór ten uczynił ten gest jeszcze z pewnym wahaniem, co widać w określeniu „veluti consecrantur" (KDK 48), to Jan Paweł II był skłonny przyjąć to określenie bez zastrzeżeń. W dniu 8 października 1994 roku, w czasie spotkania z rodzinami, nawiązał do aktualnie obradującego Synodu, który podjął temat: „Konsekracja, osoby i wspólnoty konsekrowane w Kościele" i stwierdził, że zachodzi bliskie pokrewieństwo między rodziną i konsekracją. Powiedział dosłownie: „W tajemnicy Kościoła bowiem rodzina i konsekracja są ze sobą powiązane. Czyż Sobór Watykański II nie powiedział, że małżonkowie przez sakrament małżeństwa są w pewien sposób konsekrowani Bogu? Konsekrowani, aby stworzyć środowisko miłości i życia"¹³.

Konsekracja to oddanie Bogu pewnej rzeczywistości ludzkiej (osoby i wspólnoty), aby przez nią objawiało się i dokonywało działanie łaski niosącej świętość i zbawienie. W wyniku konsekracji osoby oddane Bogu spełniają swoje zadania, należące do istoty ich powołania, mocą łaski Chrystusowej, płynącej z sakramentu. W ten sposób Sobór stwierdził, że małżonkowie wypełniają swoje zadania małżeńskie i rodzicielskie „mocą sakramentu", i czynią to „napełnieni duchem Chrystusa, dzięki któremu całe ich życie jest przeniknięte wiarą, nadzieją i miłością". (KDK 48) I dopiero na tej drodze, przez wierne spełnienie zadań nałożonych przez Boga, dochodzą małżonkowie do świętości, a także oddają chwałę Bogu. Taki jest profil życia kształtowany przez powołanie, czyli mocą łaski sakramentalnej. Konsekracja sakramentalna buduje w człowieku coś w rodzaju nowej tożsamości i na podstawie tego, czym człowiek stał się mocą łaski, czyli czym (kim) jest aktualnie przed Bogiem, kim jest sercu Kościoła, człowiek jest obowiązany pełnić nowe zadania, wynikające z tej jego tożsamości. Ten sposób widzenia został wyraźnie ukazany w Adhortacji Familiaris Consortio, gdzie czytamy wezwanie skierowane do rodziny: „Rodzino stań się tym, czym jesteś" (FC 17). Według myśli Bożej i według daru Bożego rodzina już jest „komunią miłości i życia", ale w pełnej, ostatecznej prawdzie tym wszystkim rodzina ma się nieustannie stawać, podejmując wysiłek moralny by działać nieustannie zgodnie z zamysłem Boga i mocą Jego łaski. Ciąg dalszy w następnym numerze.