Założenia polityki Warszawy wobec Obwodu zostały wyeksponowane w dokumencie Rady Ministrów Rzeczpospolitej na temat polityki wobec Rosji, zatwierdzonym 6 czerwca 2000 roku. Polską aktywność w Obwodzie regulują głównie umowy dwustronne, w tym Porozumienie między rządem RP i rządem FR o współpracy województw północno – wschodnich z Obwodem Kaliningradzkim, podpisane w 1992 roku. Ponadto w 1994 roku została powołana do życia Polsko – Rosyjska Rada ds. Współpracy między regionami RP a Obwodem Kaliningradzkim FR. W celu realizacji swoich interesów ekonomicznych w Obwodzie Kaliningradzkim, Polska korzysta z wielostronnych inicjatyw regionalnych, takich jak Rada Państw Nordyckich i Rada Państw Morza Bałtyckiego. Dodatkowym instrumentem współpracy wielostronnej, z którego korzysta w tej kwestii Rzeczpospolita Polska, jest otwarcie dla Rosji od 1997 roku Euroregionu Niemen oraz działającego od 1998 roku Euroregionu Bałtyk, w którym uczestniczą Polska, Rosja, Dania, Litwa, Łotwa, Estonia i Szwecja. Od początku 2000 roku Polska występuje z inicjatywą powołania w Gdańsku lub Olsztynie międzynarodowego ośrodka koordynacyjnego współpracy transgranicznej i pomocy europejskiej dla Obwodu. Polska jest ponadto zainteresowana wykorzystaniem unijnych programów PHARE, INTERREG i TACIS w celu bardziej efektywnego oddziaływania na pozytywne zmiany w obwodzie i jego otoczeniu. Na przełomie 2001 i 2002 roku polski rząd zaproponował szeroki pakiet inicjatyw, których celem jest pogłębienie związków między Polską i Obwodem Kaliningradzkim oraz zrównoważenie wymiany handlowej między Polską a Rosją. Dla sprecyzowania dalszej współpracy premier Marek Pol, przebywający z wizytą w Kaliningradzie 5 marca 2002 roku, przedstawił ministrowi transportu FR Siergiejowi Frankowi pakiet polskich propozycji gospodarczych, w który wpisuje się udział polskich firm w modernizację dróg i mostów, budowa nowych przejść granicznych, wspólny montaż autobusów i budowa elektrociepłowni. Wymierną korzyścią spotkania stało się podpisanie nowej umowy lotniczej, przewidującej otwarcie połączeń z Kaliningradem oraz dogodne dla polskiego przewoźnika warunki finansowe w przelotach korytarzami syberyjskimi nad terytorium FR. Efektem podejmowanych inicjatyw jest wzrost obrotów handlowych między Polską a Obwodem Kaliningradzkim. Według statystyki celnej FR, obroty towarowe między styczniem a wrześniem 2004 roku wyniosły 340,1 mln dol., co stanowi wzrost w stosunku do analogicznego okresu roku poprzedniego o 27,8%. Warto również nadmienić, że w 2004 roku na terenie Obwodu funkcjonowało 521 podmiotów gospodarczych z udziałem polskich przedsiębiorców. Dodatkowym wsparciem dla kontaktów Polskich z Obwodem, jest Polsko – Rosyjska Rada ds. Współpracy regionów Rzeczpospolitej Polskiej z Obwodem Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej. VII posiedzenie Rady odbywające się w dniach 21-22 marca 2005 roku, w Swietłogorsku, (Obwód Kaliningradzki) pozytywnie oceniło dotychczasową współpracę i inwestycje w infrastrukturę.

Dla Federacji Rosyjskiej jest to jednostka terytorialna o znaczeniu strategicznym pod każdym względem. Po pierwsze, dlatego, że jest on odseparowany od terytorium właściwego; po drugie, bo jest to baza floty bałtyckiej; po trzecie wreszcie, bo po przystąpieniu Polski i Litwy do Unii Europejskiej jest to obszar o szczególnym znaczeniu ekonomicznym i pole doświadczalne w kontaktach z tą organizacją. Jednak po rozpadzie ZSRR administracja prezydenta Borysa Jelcyna nie wypracowała spójnej polityki wobec obwodu. W tym okresie, w rosyjskiej polityce ścierały się dwa nurty, wychodzące z założenia o możliwości oderwania się Kaliningradu od Federacji. Pierwsza opcja zakładała, iż Obwód Kaliningradzki spełniał będzie rolę wysuniętej, silnej bazy wojskowej w Europie Środkowej i nad Bałtykiem. Druga opcja upatrywała w obwodzie rosyjski przyczółek gospodarczy w regionie. Wyrazem tego podejścia było powołanie specjalnej strefy ekonomicznej Jantar. Konsekwencją braku spójności rosyjskiej polityki wobec Kaliningradu było znaczne usamodzielnienie się władz obwodu na czele z gubernatorem Leonidem Gorbienką. W listopadzie 2000 roku gubernatorem został wybrany admirał Władimir Jegorow, były dowódca Floty Bałtyckiej.

Od czasu zmiany na stanowisku gubernatora, poprawiły się stosunki między Obwodem a Moskwą. Wynikało to między innymi z wprowadzonych przez prezydenta Władimira Putina nowych zasad w relacjach federalnego centrum z regionami oraz nowego podziału administracyjnego Rosji (od 2000 roku Obwód Kaliningradzki wchodzi w skład północno – zachodniego okręgu federalnego, kierowanego przez generała Wiktora Czerkiesowa). Pomimo podjętych środków rozwój specjalnej strefy ekonomicznej w Obwodzie nie przynosi pożądanych skutków. Główną przeszkodą w realizacji zaplanowanych przedsięwzięć jest brak funduszy na modernizację infrastruktury Obwodu. Działania Jegorowa na stanowisku gubernatora nie zostały jednak dobrze ocenione w Moskwie. Zarzuca mu się między innymi dopuszczenie do rozkwitu korupcji. Dymisja Jegorowa na dwa miesiące przed upływem kadencji wiąże się również z brakiem efektywności zarządania administracją. Ponadto były już gubernator nie ma dość rozwiniętych kontaktów w Moskwie i jest zbyt mocno uwikłany w lokalne układy biznesowe. Kreml miał jednak więcej powodów do usunięcia admirała z funkcji. To podczas jego kadencji pojawiły się głosy o potrzebie przyznania specjalnego statusu Obwodowi Kaliningradzkiemu, co w stolicy odebrano jako pojawienie się tendencji separatystycznych. Nie bez znaczenia wydaje się również różnica w ocenie obchodów 750-lecia Kaliningradu między władzami lokalnymi a federalnymi. Zaistniałą sytuację ma naprawić przysłany przez Władimira Putina i zatwierdzony przez parlament Obwodu 16 września 2005 roku Georgij Boos. Jednak i w tym przypadku pojawiają się wątpliwości, ponieważ jego osoba jest związana z grami politycznymi w Moskwie i chęcią osłabienia stronnictwa mera Moskwy Jurija Łużkowa. Mimo wszystko, tak jak w poprzednim przypadku czas zweryfikuje posunięcia Kremla i okaże się, czy wybór Boosa był trafny.

Aby zrozumieć rolę Obwodu Kaliningradzkiego we wpływaniu na wzajemne, polsko – rosyjskie stosunki, przytoczyć należy najbardziej istotne konflikty o rosyjską eksklawę. Pierwszy casus dotyczy rozmieszczenia taktycznej broni jądrowej na terytorium Obwodu. Na początku 2001 roku Amerykanie powołując się na materiały wywiadowcze, ogłosili, że na terytorium rosyjskiej eksklawy znajduje się broń atomowa. Natychmiast wywołało to kryzys, pomimo wydania przez stronę rosyjską dementi wobec amerykańskich oskarżeń. Wypadek ten szczególnie dotyczył Polski i Litwy (jako bezpośrednich sąsiadów Obwodu Kaliningradzkiego), jednak nie należy również zapominać o tym, że Rzeczpospolita Polska od 1999 roku jest członkiem NATO, a Litwa najpierw uczestniczyła w programie Partnerstwo dla Pokoju i starała się o członkostwo w Sojuszu, a od 2001 roku, również jest jego członkiem. Zatem całe to zajście dotyczyło systemu bezpieczeństwa euroatlantyckiego.

Rozpatrując ten problem przez pryzmat relacji RP – FR, można wnioskować, iż stosunki pomiędzy naszymi państwami są chłodne do tego stopnia, że pomimo wzajemnych wizyt na różnych szczeblach władzy, napięcie nie znika. Stąd też wynika, że należy przede wszystkim wypracować mechanizm wymiany informacji między Polską a Rosją, który pozwoli uniknąć sytuacji kryzysowych wywołanych przez państwa trzecie. Byłby to duży krok w pogłębieniu wzajemnego zaufania oraz wkład w wypracowanie stabilizacji i przezwyciężenia wzajemnych uprzedzeń w kontaktach dwustronnych.

Opisując ten szczególny wypadek należy jednak wspomnieć, że Rosja w ciągu minionej dekady w znacznym stopniu zredukowała swoja obecność militarną w obwodzie nawet o 90%.

Drugim casusem w stosunkach polsko – rosyjskich jest problem reżimu wizowego dla obywateli Obwodu Kaliningradzkiego. Do chwili rozszerzenia Unii Europejskiej wszystko regulowane było umowami dwustronnymi, między zainteresowanymi stronami, bez obciążenia zobowiązaniami aquis Schengen. Jednak w kontekście przystąpienia do Unii Europejskiej Polski oraz państw bałtyckich (w szczególności zaś Litwy), problem wizowy nabrał głębszego znaczenia. Obwód Kaliningradzki po zakończeniu procesu rozszerzenia Unii, stał się rosyjską enklawą wewnątrz jej struktury a wszystkie sprawy dotyczące przekraczania granicy przez obywateli spoza Unii reguluje układ z Schengen, do którego nowi członkowie są zobowiązani dostosować swe prawo. Przed rozszerzeniem UE Rosjanie obawiali się, że ten fakt spowoduje izolację Obwodu oraz załamanie rozwoju gospodarczego tego regionu. Szczególnie należy wziąć pod uwagę problem tranzytu z i do eksklawy z terytorium właściwego Federacji Rosyjskiej. Unia Europejska będąc świadomą rosyjskich obaw, problem kaliningradzki szczególnie podkreśliła w projekcie Wymiaru Północnego Unii Europejskiej, nadając mu szczególne znaczenie. Znaczenie to podtrzymuje Drugi Plan Działania dla Wymiaru Północnego na lata 2004 – 2006, w którym zwraca się szczególną uwagę na dlaszy rozwój Obwodu jako rosyjskiej eksklawy w przestrzeni Unii Europejskiej. Plan zakłada dalsze wykorzystanie funduszy INTERREG i TACIS, jako pomocy w rozwiązaniu najbardziej palących problemów Obwodu Kaliningradzkiego. W tym celu wyszczególnione zostały kluczowe dziedziny współpracy, które pomogą rozwiązać dotychczasowe kłopoty. Należą do nich: wdrożenie projektów transgranicznych związanych z rozwojem ekonomicznym i społecznym, kwestie dotyczące ochrony środowiska i zdrowia, walka z zorganizowaną przestępczością oraz – w tym kontekście – rozbudowa infrastruktury granicznej i zarządzania granicami. Dokument ten uwzględnia w swym ogólnym zarysie potrzebę regulacji ruchu osobowego i towarowego między Rosją (z uwzględnieniem Obwodu Kaliningradzkiego) a Unią Europejską.

Problem wiz długo zaprzątał głowy polityków Unii Europejskiej (w tym Polski i Litwy) i Rosji, jednak nastąpił w tej kwestii przełom. We wrześniu 2002 roku miała zostać podpisana umowa między Rzeczpospolitą i Federacją Rosyjską, regulująca stosunki na tym polu, zgodnie z polskimi zobowiązaniami wobec Unii Europejskiej. Jednak rzeczywistość negatywnie zweryfikowała ten termin i do porozumienia nie doszło.

Pomimo zapowiedzi przewodniczącej w 2001 roku Unii – Danii, państwa wstępujące do Unii Europejskiej będą mogły przystąpić do porozumień z Schengen w pełnym wymiarze najwcześniej w 2005 roku. Polska rozpoczyna dostosowywanie prawne i wykonawcze w tej materii a wynikiem tych działań jest między innymi wypracowanie systemu wizowego dla naszych wschodnich sąsiadów. W związku z tym obywatele Ukrainy otrzymują wizy bezpłatne, natomiast Polacy mogą podróżować na Ukrainę bez wiz. Zgodnie z zawartą umową, obywatele Republiki Białorusi będą musieli płacić za wizy do Polski, podobnie jak Polacy chcący udać się na Białoruś. 20 września 2003 roku miło nastąpić podpisanie podobnej umowy między Rzeczpospolitą Polską i Federacją Rosyjską. Tym czasem Umowę między Rządem Rzeczpospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o warunkach podróży obywateli Rzeczpospolitej i obywateli Federacji Rosyjskiej podpisano już 18 września. Udało się zatem dotrzymać zobowiązań i zgodnie z zapowiedziami doszło do podpisania stosownej umowy w tak istotnej kwestii, jak regulacja reżimu wizowego.

Zgodnie z przyjętymi już ustaleniami wiza jednorazowa (zarówno dla Rosjan jadących do Polski, jak i Polaków jadących do Rosji) ma kosztować 10 euro, dwukrotna 16, wielorazowa 50, jednak strona rosyjska odstąpiła od, tak samo, jak w przypadku Białorusi, uzgodnionych warunków i zapowiedziała stosowanie opłat według własnych kryteriów. Przewidziane są jednak liczne ulgi i zwolnienia od opłat. Jeżeli chodzi o obywateli Obwodu Kaliningradzkiego, to otrzymają oni wizy na wjazd do Polski na zasadzie wzajemności, w formie bezpłatnej.

Dalszy rozwój stosunków między Polską a Obwodem Kaliningradzkim będzie wypadkową relacji Warszawa – Moskwa. Niestety samodzielność rosyjskiej enklawy nie wchodzi w grę, tym bardziej, że stosunki łączące Polskę i Rosję są najgorsze od lat i na razie nie da się przewidzieć istotnej zmiany na lepsze bądź gorsze. Jednocześnie polska obecność gospodarcza w Obwodzie również będzie zależeć od posunięć Warszawy i Moskwy. Zważywszy jednak na ostatnie zakazy importu produktów pochodzenia mięsnego i roślinnego z Polski rozwój stosunków gospodarczych i likwidacja dysparytetu w bilansie handlowym Rosji i Polski staje pod znakiem zapytania. Jest to uderzenie w najmocniejszą gałąź polskiego eksportu na tereny Rosji, w tym także do Obwodu Kaliningradzkiego. Nie jest to oczywiście jedyny problem bezpośrednio rzutujący na kontakty dwustronne obu krajów. Równie znacząca jest kwestia zadrażnień historycznych oraz seria wydarzeń na linii Warszawa – Moskwa, które wpychają oba państwa w impas, z którego wyjście staje się coraz trudniejsze. Pozostaje mieć nadzieję, że najbliższa przyszłość i ukonstytuowanie się nowego rządu w Polsce przyniesie pozytywne zmiany dotychczasowych relacji i partnerstwo, o którym marzy Warszawa zostanie osiągnięte.

Przypisy

[1] Wśród priorytetów polskiej polityki wobec Rosji wymieniono tam m. in. rozwinięcie współpracy regionalnej i transgranicznej poprzez prezentację obwodu w Polsce oraz polskich województw w obwodzie, współpracę wojskową z Flotą Bałtycką w obwodzie oraz prowadzenie dialogu z Litwą i państwami UE na temat współpracy z obwodem kaliningradzkim. zob. Założenia polskiej polityki zagranicznej wobec Rosji. Warszawa, styczeń 2001. Marcin Andrzej Piotrowski Obwód Kaliningradzki: laboratorium współpracy czy pole konfliktu? Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2002. Ministerstwo Spraw Zagranicznych – Sekcja Wydawnictw 2003. 

[2] Pakiet inicjatyw przedstawiony przez rząd premiera Leszka Millera zawiera następujące propozycje: modernizacja drogi Elbląg – Kaliningrad; otwarcie przejścia granicznego Grzechotniki – Mamonowo II oraz modernizacja przejścia Gołdap – Gusiew; uruchomienie połączenia lotniczego Warszawa – Kaliningrad; budowa elektrociepłowni gazowej o mocy 900 MW i udział w modernizacji obiektów energetycznych w obwodzie; dostawy gazu ziemnego z terytorium Polski i budowa podziemnych zbiorników gazu w obwodzie; współpraca w eksploatacji złóż ropy na dnie Bałtyku; uruchomienie w obwodzie montowni autobusów autosan, otwarcie zakładu montażu gazomierzy; wspólna produkcja sejfów i kas pancernych; wspólna produkcja jachtów morskich i śródlądowych; otwarcie kilku wspólnych, wyspecjalizowanych przedsiębiorstw przemysłu rolno – spożywczego; rozbudowa oczyszczalni ścieków; budowa i remont nabrzeży portowych; powołanie wspólnych firm budowlanych; inne działania zwiększające liczbę połączeń morskich, autobusowych i kolejowych między Polską a obwodem.

Ibidem.

[3] Koszty realizacji federalnego programu rozwoju obwodu, zaakceptowanego w październiku 2001 roku, obliczane są na trzy mld USD, przy czym budżet federalny jest w stanie pokryć zaledwie 14% przewidzianych wydatków. Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2002; Marcin Andrzej Piotrkowski, Obwód Kaliningradzki: laboratorium współpracy czy pole konfliktu?, Ministerstwo Spraw Zagranicznych – Sekcja Wydawnictw 2003.  

[4] Obecnie stacjonuje tam około 25 tys. żołnierzy Sił Zbrojnych FR. Wojska lądowe dysponują 850 czołgami i 369 systemami artyleryjskimi. W obwodzie skoncentrowano też zasadniczą część okrętów Floty Bałtyckiej, przy czym większość z nich jest relatywnie nowoczesna (poniżej 15 lat służby). Ponadto w regionie tym stacjonuje około 5 tys. żołnierzy Federalnej Straży Granicznej i około 1 tys. wojsk wewnętrznych MSW FR. Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2002; Marcin Andrzej Piotrowski Obwód Kaliningradzki: laboratorium współpracy czy pole konfliktu?; Ministerstwo Spraw Zagranicznych – Sekcja Wydawnictw, 2003; dane za P. Gazkun: Rossijskaja armija na porogie XXI wieka. Moskwa 2000; M. Shiele: Niebezpieczny sąsiad: Flota Bałtycka i jej zaplecze. „Raport. Wojsko – Technika – Obronność”, luty 2001 r.

[5]Dania: Polska w Schengen nie wcześniej niż w 2005 roku; 13.09.2002; http://www.polskiejutro.com/art./n.php?p=1772  

[6] Szczegóły ruchu osobowego między obywatelami Ukrainy i Polski reguluje podpisana 23 lipca 2003 roku Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Gabinetem Ministrów Ukrainy o zasadach ruchu osobowego.

[7] Wizy na Wschód wywiad z Ministrem Spraw Zagranicznych Włodzimierzem Cimoszewiczem; Wojciech Szacki Ruch w wizach; Gazeta Wyborcza 05.09.2003, nr 207.4418