Nic bardziej błędnego. Na pytanie o konserwatyzm najlepiej chyba odpowiedział angielski politolog Michael Oakeshott "Być konserwatystą, oznacza woleć znane od nieznanego, sprawdzone od niesprawdzonego, fakt od tajemnicy, rzeczywiste od możliwego, ograniczone od nieograniczonego, dostępne od doskonałego, śmiech dzisiaj od utopijnego raju".(1)

Oznacza to oczywiście świadomy tradycjonalizm, będący jedną z głównych cech konserwatyzmu. Myśliciele związani z tą ideologią podkreślali, iż należy bardziej ufać ładowi pozostawionemu przez przodków i autorytetom, niż własnemu, omylnemu rozumowi.

Rozum ludzki, niedoskonały i zaślepiony emocjami nie jest w stanie dogłębnie poznać rzeczywistości. Tym bardziej zatem nie powinien jej zmieniać.

Zwolennicy myśli zachowawczej zdają sobie sprawę ze zła panującego na świecie, niezależnie od systemu politycznego.

W przeciwieństwie do socjalistów i liberałów są przeciwni realizacji utopii, powstałych w umysłach oświeceniowych filozofów. Konstruktywizm, przejawiający się w dążeniu do zastąpienia ancien regime'u (opartego na Bogu) ludzkim tworem jest przejawem ludzkiej pychy oraz przejmowania przez człowieka Boskich kompetencji.

Gwałtowne zmiany nie zlikwidują zła panującego na świecie, mogą tylko przynieść odwrotny skutek. Zło leży bowiem u podstaw ludzkiej natury (grzech pierworodny) i potrzebuje poskromienia ze strony władzy, religii i tradycji.

Burzenie ładu w imię uwolnienia człowieka od wszelkich ograniczeń niesie za sobą ryzyko anarchii i moralnego upadku.

Konserwatyzm jest jednak filozofią opartą na realistycznym postrzeganiu rzeczywistości. Co prawda ów realizm ma swoistą wymowę, bez wątpienia różniącą się od oświeceniowego kultu rozumu.

Stanisław Estreicher pisze, iż "można zwrócić uwagę na realizm w metodzie politycznego działania jako naczelną (obok tradycjonalizmu(2)) cechę konserwatyzmu. Można powiedzieć, że konserwatyzm wychodzi z założenia, iż polityka jak natura non facit saltus. Wedle tego zapatrywania, właściwością konserwatyzmu jest obawa, aby nie skoczyć w próżnię, aby nie porzucić i nie odrzucić dotychczasowego stanu społecznego dla jakiegoś niepewnego ideału, dla jakiegoś nowego eksperymentu." (3)

Obrona wartości wymaga niekiedy pragmatyzmu, wyrażonego w zasadzie Machiavellego "cel uświęca środki".

Konserwatysta w sprawach politycznych dostrzega jego rolę, sprzeciwia się natomiast ideologicznemu zaślepieniu.

W radykalnym konserwatyzmie suweren może, a wręcz powninien posunąć się do obejścia uznawanych w codziennym życiu norm moralnych, w imię racji stanu, bądź obrony wyższych wartości przeciwko "buntującym się rewolucyjnym masom".

Konserwatyzm nie oznacza na ogół ślepego oporu wobec wszystkich zmian ale krytykę zmian nienaturalnych i niepotrzebnych. Oznacza też dążność do zachowania (bądź powrotu do) takich wartości jak religia, ojczyzna, rodzina, szacunek dla autorytetów, własność, odpowiedzialność, hierarchia i sprawiedliwość.

Historia konserwatyzmu

Za oficjalny początek konserwatyzmu uważa się dzieło irlandzkiego myśliciela Edmunda Burke'a "Rozważania o rewolucji we Francji" wydane w 1790r. Burke'a zalicza się zazwyczaj w poczet konserwatystów ewolucjonistycznych.

Początków tego nurtu można szukać jednak już w czasach wcześniejszych. Niektórzy twierdzą nawet, iż przed rewolucją wszyscy byli konserwatystami (z wyjątkiem nielicznych buntowników i libertynów). Złotym okresem dla wielu konserwatystów było średniowiecze (choć wielu odwołuje się także do tradycji helleńsko-rzymskiej i dzieł Arystotelesa i Platona). Konserwatyści głosząc idee powrotu do "dawnego ładu" mieli często na myśli właśnie ład średniowiecznego feudalizmu, z jego religijnym "absolutyzmem", tradycjonalizmem, rycerskością i ściśle wytyczoną hierarchią (oratores, bellatores i laboratores). Obecnie zwolenników całkowitego "powrotu do średniowiecza" jest nawet wśród konserwatystów niewielu. Jednak korporacjonizm, wciąż popularny wśród części myślicieli tego nurtu jest wzorowany właśnie na feudalizmie.

Renesans i reformacja w konserwatywnej historiografii bywają niejednokrotnie przedstawiane jako pierwsze kroki w złą stronę. Kwestionowanie kościelnej hierarchii przez protestantów oraz postępy humanizmu stały się obiektem ataku myślicieli o nastawieniu konserwatywnym.

Najważniejszymi myślicielami zachowawczymi czasów przed-rewolucyjnych byli Richard Hooker, Thomas Hobbes czy David Hume.

Jednak dopiero Wielka Rewolucja Francuska w 1789r. wywołana ideami Oświecenia (wobec których konserwatyści od początku mieli stosunek sceptyczny) spowodowała pojawienie się konserwatyzmu jako zwartej ideologii.

Konserwatyzm XIX-wieczny zatriumfował po Kongresie Wiedeńskim w 1815r. i przywróceniu reakcyjnej monarchii w wielu europejskich państwach. Jednak ten stan rzeczy zakończyła Wiosna Ludów w 1848r. i inne wydarzenia. Konserwatyści ponownie musieli występować w roli kontestatorów.

Najsłynniejsi XIX-wieczni konserwatyści to Francuz Joseph de Maistre, Niemiec Adam Muller czy Polacy książę Adam Jerzy Czartoryski oraz Adam Wielopolski (lojalista wobec rosyjskiego zaborcy).

Brytyjscy konserwatyści skupieni byli w łonie Partii Konserwatywnej (przełomowym momentem brytyjskiego konserwatyzmu był 1832r.). Część konserwatystów tego okresu zaczęła akceptować system kapitalistyczny, wielu zaś pozostawało na pozycjach reakcyjnych. Zbliżenie konserwatyzmu i liberalizmu miało nastąpić dopiero w następnym stuleciu.

Konserwatyzm tego stulecia był uzależniony od sytuacji poszczególnych narodów. We Francji koncentrował się wciąż na krytykowaniu myśli rewolucyjnej, w Niemczech i Polsce na krytyce romantycznego postrzegania polityki, zaś w Wielkiej Brytanii na zachowaniu tradycyjnych struktur.

Wiek XX przyniósł za sobą kolejne przeobrażenia ( rewolucja proletariacka, dwie wojny światowe, ofensywa kontrkultury w 1968r.), które wpłynęły także na myśl konserwatystów. Demokratyzacja i liberalizacja skłoniła wielu myślicieli tego nurtu do przyjęcia idei klasycznych liberałów. Tak narodził się konserwatywny-liberalizm, reprezentowany przez wielkich mężów stanu drugiej połowy XX stulecia - Margaret Thatcher i Ronalda Reagana.

Konserwatyzm klasyczny (z wyraźnym odcieniem radykalno-reakcyjnym) reprezentowali zaś tacy ludzie jak Francuz Charles Maurras (zwolennik korporacjonizmu), Niemiec Ernst Junger czy Kolumbijczyk Nicolás Gómez Dávila.

Rządy klasycznego konserwatyzmu w XX wieku to przede wszystkim Hiszpania za Miguela Primo de Rivery (1923-1927r.) i generała Francisco Franco (1939-1975r.), Chile podczas władzy junty generała Augusto Pinocheta (1973-1990), a także Portugalia Antonio Salzara (1932-1968). Rządy reakcyjne były jak widać w tym stuleciu przypadkami "jednostkowymi", co skłoniło wielu konserwatystów do rezygnacji z poglądów kontrrewolucyjnych.

Obecnie reakcjonizm jest zmarginalizowany przez "nowoczesne" formy konserwatyzmu. Większość konserwatystów drugiej połowy XXw. i XXIw. to raczej neokonserwatyści czy konserwatywni liberałowie. Akceptują oni wolny rynek i demokracje (choć w przypadku konserwatywnych liberałów nie zawsze). Nurty te także postulują silną władzę wykonawczą i bezwzględne realizowanie zasady rządów prawa.

Nurty (na ogół nie zaliczane w poczet klasycznych konserwaystów) są silne zwłaszcza w USA (neokonserwatyści) iWielkiej Brytanii.

Rodzaje konserwatyzmu ze względu na czynnik tworzący ład

Bogata ideologia klasycznego konserwatyzmu składa się z wielu nurtów. Pod względem "czynnika uznawanego przez konserwatystów za podstawowy, jeżeli chodzi o stabilizację i wyróżnienie ładu społecznego" wyróżniamy :

a) Konserwatyzm organiczny Rzecznicy tego nurtu twierdzili, iż twórcą świata i ładu społecznego jest Bóg (4). Twierdzili, iż społeczeństwo stanowi organizm zależnych od siebie jednostek, o określonej pozycji we wspólnotowej hierarchii. Podkreślali wagę minionych pokoleń, twierdząc, iż osoby ukształtowane (choćby nieświadomie) przez przeszłe pokolenia mają kluczowe znaczenie dla społeczeństwa. Twierdzili,iż niezwykle ważna jest historyczna ciągłość społeczeństwa - ciągłość którą chce zerwać rewolucja. Zwolennicy konserwatyzmu organicznego często zamykali się na pozycjach reakcyjnych, jednak zdawali sobie sprawę z konieczności zmian przebiegających w drodze ewolucyjnej.

b) Konserwatyzm metafizyczny Konserwatyzm metafizyczny za twórcę ładu społecznego zawsze uznawał Boga. Był to nurt bardziej skrajny od konserwatyzmu organicznego, gdyż wszelkie zmiany uważał za sprzeciwienie się Bogu, a więc ciężki grzech.

Za główną podporę swych teorii zwolennicy tej doktryny obrali Kościół katolicki i jego naukę. Jednocześnie krytykowali protestantyzm za zniszczenie średniowiecznego porządku przez reformację.

Część zwolenników konserwatyzmu metafizycznego uzało Rewolucję Fancuską za wydarzenie incydentalne, które "samo" przeminie; część zaś głosiła konieczność czynnego przeciwstawienia się.

Głosili oni prymat władzy duchownej - papież był dla nich najwyższym po Bogu suwerenem, państwo zaś, plasujące się niżej w hierarchii miało przede wszystkim ludzi poskramiać i - co ważne karać.

Pesymistyczne ujęcie problemu natury ludzkiej przybrało w konserwatyzmie metafizycznym postać skrajną

c) Konserwatyzm społeczno-kulturowy Nurt ten zdobył popularność w czasach późniejszych, gdy założenia konserwatyzmu organicznego i metafizycznego okazały się mało przekonujące. W przeciwieństwie do tych dwóch nurtów konserwatyzm społeczno-kulturowy kładł znacznie mniejszy nacisk na odwoływanie się do Boga. W sprawie tradycyjnej wizji społeczeństwa nurt ten był jednak bliski konserwatyzmowi organicznemu. Jego zwolennicy dostrzegali nieuchronność nowych zmian i walki zwolenników starego ładu z rewolucjonistami.

d) Konserwatyzm decyzjonistyczny Głosiciele decyzjonizmu odwoływali się do Boga jako twórcy świata i ładu społecznego. Jednak w myśl tej pesymistycznej orientacji siły broniące starego ładu były w głębokiej defensywie. Nawet istniejące jeszcze monarchie ani lokalne kościoły nie były w stanie poradzić sobie z "buntującymi się masami". Dlatego też decyzjoniści odwoływali się do najwyższego ziemskiego autorytetu - biskupa Rzymu. Ten pogląd, głoszący podporządkowania wszystkiej ziemskiej władzy papieżowi nosi nazwę ultramontanizm (od słów "poza górami"). Natomiast zbyt łagodny porządek monarchistyczny powinien zostać zawieszony, a miejsce królów mieli zająć autorytarni dyktatorzy. Ich podstawowym zadaniem miało był ukaranie buntowników przeciw prawom Bożym. Decyzjonizm, popularny zwłaszcza w czasach po-rewolucyjnych dostrzegał błyskawiczne zmiany rzeczywistości i gwałtowną konieczność obrony wiecznych praw, bądź powrotu do nich. W tej sytuacji mniej skupiał się on na ideologicznych rozważaniach, a bardziej na czysto politycznej kwestii suwerena, którego decyzje miały przywrócić zniszczony porządek.

Podział z uwagi na stosunek do społecznej zmiany

a) Konserwatyzm status quo Ten nurt stanowił dojrzałą formę politycznej filozofii, która stawiała sobie za cel obronę istniejącego ładu w obliczu kryzysu wartości. Kładł on nacisk na głębsze intelektualne uzasadnienie dawnego ładu i przeciwstawienie mu koncepcji rewolucjonistów i reformatorów. Reprezentant tej "gałęzi" konserwatyzmu jest mocno przekonany o istnieniu konkretnych abolutnych wartości, co pociąga za sobą jego nikłą zdolność do kompromisu.

b) Konserwatyzm ewolucjonistyczny Konserwatyzm ewolucjonistyczny zgadzał się z faktem, iż część zmian jest naturalna i nieunikniona. Przedstawiciele tej doktryny starali się jednak bronić tych wartości, które absolutnie przemianie podlegać nie mogły. Na inne przekształcenia się godzili, zwłaszcza jeżeli uznali je za nieuniknione. Nurt ten był mniej radykalny od konserwatyzmu status quo, a jego zwolennicy byli niekiedy zdolni do kompromisu i "złożenia w ofierze" mniej ważnych spraw na ołtarzu tych absolutnych.

c) Konserwatyzm reformistyczny Zyskał on popularność w późniejszych czsach gdy tradycyjny ład niszczony był nie tylko przez postęp demokratyzmu ale także przez rosnący w siłę ruch socjalistyczny. Nurt ten - pod pewnymi względami podobny do konserwatyzmu ewolucjonistycznego skupiał się bardziej na sprawach społeczno-gospodarczych (co w związku z socjalistycznym zagrożeniem było zrozumiałe). Był on skłonny pójść wobec nich na pewne ustępstwa natury gospodarczej w celu zachowania esencji ładu.

d) Konserwatyzm radykalny Rozpad starego porządku pchnął na skrajne pozycje część konserwatystów. Nurt ten z czasem zdobywał coraz większą popularność w kręgach prawicowych (także współczesnych). Doktrynę tę cechowało niemal kompletne odrzucenie istniejącej obiektywnie rzeczywistości (zwanej nie-rzeczywistością). Jego przedstawiciele pielęgnowali w swych umysłach idee rzeczywistości prawdziwej, zaś odrzucając aktywizm, walkę podejmowali na poziomie intelektualnym. Przekonanie o wyższości własnej racji prowadziło niekiedy do dychotomicznego pojmowania świata (np. prawda/fałsz, ład/chaos). Konserwatyści radykalni cechowali się zazwyczaj całkowitym odrzuceniem nowoczesności i uznaniem szeroko pojmowanej "rewolucji" za chory wytwór zbuntowanego umysłu. Niektórzy z nich ograniczali się do sfery czysto ideowej i odgradzali się mentalnie od świata, inni zaś postulowali działania reakcyjne, zwane - paradoksalnie - "rewolucją konserwatywną".

Relacje między nurtami

Ryszard Skarżyński twierdzi, iż przyjmowanie stanowiska metafizycznego w sprawie ładu wiązało się najczęściej z popieraniem konserwatyzmu status quo (jeżeli chodzi o stosunek do zmiany społecznej); zwolennicy opcji organicznej i społeczno-kulturowej byli zwolennikami konserwatyzmu ewolucjonistycznego; zaś decyzjoniści - jak nietrudno się domyśleć - byli najczęściej także konserwatywnymi radykałami. (5)

Przyszłość konserwatyzmu

Czy jest nadal szansa na "konserwatywną rewolucję"? Dzisiejsze panowanie idei Oświecenia i modernizmu oraz absolutyzacja demokracji odbierają nadzieję wielu konserwatystom (nie tylko tym sceptycznym wobec klasycznego liberalizmu). Jednocześnie widać jednak przesyt ludzi liberytnizmem i masowy powrót na łono religii w obliczu kryzysu wartości. Może więc jednak szanse są nadal? Paradoksalnie-idee konserwatywne są obecnie bardziej potrzebne niż kiedykolwiek. Obsługa nowoczesnych urządzeń technicznych (technologia trzeciej fali), zarządzanie rozbudowanym państwem, zwiększające się aspiracje kulturalne wzmagają bowiem zapotrzebowanie na elitę - nową "arystokrację". Natomiast do zachowania normalności we współczesnej codziennej gonitwie niezbędna jest religia i tradycja. Bądźmy więc dobrej myśli - mimo wszystko.

Przypisy:

1) "Opcja na Prawo" listopad 2004r.

2) Przypis autora

3) http://www.omp.org.pl/estreicher_klasycy.htm

4) W rozdziałach dotyczących podziału konserwatyzmu z przyczyn praktycznych używam zawsze czasu przeszłego, mimo,iż poszczególne nurty wciąż mają swoich zwolenników.

5) Rozdziały "Rodzaje konserwatyzmu ze względu na czynnik tworzący ład"," Podział z uwagi na stosunek do społecznej zmiany" i "relacje między nurtami" na podstawie książki Ryszarda Skarżyńskiego "Konserwatyzm" Wydawnictwo Scholar Warszawa 1998r. (str.18-31)