Opinia stanowi interesujący przyczynek do określenia postaw literatów wobec kształtującego

się od drugiej połowy 1944 r. w Polsce komunistycznego systemu władzy. Większość pisarzy uznawano w dokumencie za pozytywnie ustosunkowanych do „demokracji”, tj. komunistów i zmian w powojennej Polsce, podkreślając, że mogą oni wspierać PPR i jej sojuszników w zbliżającej się kampanii wyborczej. Większość również w tę kampanię się zaangażowała, a Julian Przyboś kandydował w wyborach z listy Bloku Demokratycznego, który demokratycznym był jedynie w sowieckim rozumieniu tego słowa. W dokumencie zwraca uwagę fragment dotyczący współpracy Jarosława Iwaszkiewicza z krakowskim pismem „Przekrój”, który koresponduje z uwagami Wiesława Pawła Szamańskiego wyrażonymi w szkicu Uśmiech Sartre’a(1).

Dokument znajduje się w aktach BUiAD IPN w Warszawie, pod sygnaturą IPN 00231/79, Stowarzyszenia, t. 16, k. 4–5.

Wytłuszczenia pochodzą od autorki prezentowanego materiału. Do tekstu wprowadzono polskie znaki i poprawiono kilka drobnych literówek, powstałych w czasie pisania na maszynie. Drobne uzupełnienia (zwykle imiona wymienionych w dokumencie osób) znajdują się w nawiasach kwadratowych. Zrezygnowano z podawania przypisów wyjaśniających, dotyczących postaci powszechnie znanych, których noty biograficzne znajdują się w każdej encyklopedii.

Andrzejewski Jerzy, 37 lat. Znakomity pisarz. Bardzo popularny wśród pisarzy i społeczeństwa. Pochodzi ze środowiska mieszczańskiego. Ojciec miał sklep w Warszawie. Zdeklasowany po śmierci ojca. Dawny pisarz katolicki, współpracownik „Prosto z Mostu”. Rozpoczął przed wojną ewolucję na lewo. Punktem zwrotnym była sprawa wysiedlenia żydów z Niemiec, brał udział w akcji protestacyjnej i wtedy zbliżył się do grupy pisarzy z „Wiadomości Literackich”. W czasie wojny poszedł na lewo, pracował w konspiracji literackiej – redagował nielegalne wydawnictwa poetyckie. Ustosunkowany pozytywnie do nas. Obecnie deklaruje się jako katolik i marksista. Artykuł w „Odrodzeniu” pod tytułem Perspektywy teraźniejszości jest jego deklaracją ideową. Obecnie pisze powieść z czasów wojny w sensie pozytywnym dla nas(3). Można na niego liczyć przy wyborach.

Wyka Kazimierz, 40 lat, były prezes Związku Literatów w Krakowie. Wybitny krytyk literacki. Docent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Redaktor pisma „Twórczość”. Realny, trzeźwy, chytry. Przed wojną znany z postępowych poglądów, określany mianem komunisty. W konspiracji redagował nielegalne pismo literackie, wydał antologię poezji podziemnych. W czasie wojny handlował drzewem. Zbliżony do PPR. Zdecydowanie pozytywny do demokracji od pierwszych dni wyzwolenia. Członek Rady Miejskiej, głosuje razem z nami. Można go wykorzystać przy wyborach.

Jan Wiktor(4), po 50-ce. Pisarz słaby. Cieszy się dużą popularnością, były współpracownik

koncernu I[lustrowany] K[urier] C[odzienny]. Przyjaciel Halickiego(5), redaktora „Dziennika Polskiego” – jest częściowo konfiskowany. O żydach pisze, że spotkała ich niestety kara za to, że byli wyzyskiwaczami. Streszcza rozmowy z [Marią] Rodziewiczówną w sprawie ziem wschodnich. Krytykuje aresztowania i traktowanie więźniów. Sympatyk PSL. Nastawiony antyklerykalnie podobnie jak pewna część PSL. Zdecydowanie opozycyjnie nastawiony do rządu.

Przyboś Julian, 45 lat, członek PPR. Poeta niezrozumiały. Wszyscy literaci twierdzą, że jest największym polskim poetą. Dobry prozaik. Był współredaktorem „Polskich Widnokręgów”, 1939 r.–1941 r.(6) Uczeń [Tadeusza] Peipera, należał do Zwrotnicy. Deklarował się jako radykalny lewicowiec. Jest współredaktorem „Odrodzenia”. Należy go bezwzględnie wykorzystać przy wyborach.

Kisielewski Stefan, 34 lat[a]. Syn działacza PPS Zygmunta Kisielewskiego, który później przeszedł do sanacji. Bratanek Jana Augusta Kisielewskiego – bardzo ambitny i wrażliwy. Wybitnie utalentowany. Muzyk – kompozytor, profesor konserwatorium, powieściopisarz; dziennikarz. Nastawiony mniej negatywnie do rządu, niż to wynika z jego artykułów. Dużą winę za jego negatywne nastawienie ponosi redaktor [Karol] Kuryluk(7), który nie chciał drukować jego artykułów.

Jest w bardzo ciężkim położeniu materialnym, zniszczony przez powstanie warszawskie. Nastawiony negatywnie do powstania. Zwolennik wolnej konkurencji. Uznaje konieczność sojuszu z SSSR. Nie może zdecydować się między PSL a Stronnictwem Pracy. Jest korektorem i współpracownikiem „Przekroju”. Wydaje się, że można go zneutralizować przy wyborach.

Dygat Stanisław, 29 lat. Młody powieściopisarz. Zaczął pisać w okresie okupacji. Działacz konspiracji literackiej. Mentalność wychowana na „Wiadomościach Literackich”. Bardzo pozytywnie nastawiony do rządu. Żona bardzo zdolna – aktorka, również demokratka. Należy ich wykorzystać przy wyborach.

Brandys Kazimierz. Bardzo zdolny, młody powieściopisarz. Politycznie pewny. Pisze stale polityczne artykuły w „Odrodzeniu” i „Przekroju”. Napisał bardzo dobry artykuł o powstaniu warszawskim W łunach patosu. Należy go bezwzględnie wykorzystać przy wyborach.

Miłosz Czesław, 36 lat. Bardzo zdolny poeta. Rodem z Wilna. Były członek grupy Żagasów [powinno być: Żagarów – M.G.]. Przyjaciel [Jerzego] Putramenta, [Stefana] Jędrychowskiego, [Henryka] Dembińskiego. Działacz konspiracyjny w dziedzinie literackiej. Opracował w konspiracji antologię poetycką Pieśń niepodległa nacechowaną postępowym światopoglądem. Współpracownik „Odrodzenia” i „Przekroju”. Od pierwszych dni oswobodzenia zwolennik PKWN. Należy go wykorzystać przy wyborach.

Otwinowski Stefan. Wyszedł z kręgu „Wiadomości Literackich”. W czasie okupacji brał udział w konspiracji literackiej i w Komitecie Pomocy Żydom. Napisał doskonałą sztukę Wielkanoc – z życia „ghetta” w czasie okupacji. Zdecydowanie demokratycznych poglądów. Może być wykorzystany w wyborach.

Fijas Zygmunt(8), 34 lat[a]. Znakomity satyryk i nowelista. Gospodarz Związku Literatów. Bardzo popularny. Przed wojną należał do krakowskiej grupy lewicy literackiej zgrupowanej dookoła [Leona] Kruczkowskiego i [Józefa] Cuchnowskiego [powinno być: Czuchnowskiego – M.G.]. Zdecydowany marksista – zbliżony do PPR. Należy go wykorzystać przy wyborach.

Polewka Adam, 45 lat, PPR. Dotychczasowy kierownik propagandy i informacji. Bardzo lubiany przez kolegów. Przedwojenny członek lewicy literackiej. Należy go wykorzystać w wyborach.

Zagórski Jerzy, 40 lat. Pisarz katolicki. Rodem z Wilna, zaprzyjaźniony z grupą lewicy wileńskiej. W konspiracji brał udział w Komitecie Pomocy Żydom. Usiłuje pogodzić katolicyzm z pozytywnym nastawieniem do demokracji. Korespondent „Dziennika Polskiego”, urzędnik Wojewódzkiego Urzędu Wydziału Kultury i Sztuki. Neutralny.

Hołuj Tadeusz, członek PPR, zdolny pisarz. Prowadzi propagandę miejską. Długoletni więzień Oświęcimia, członek komitetu Oświęcim Walczący. Zaprzyjaźniony z [Józefem] Cyrankiewiczem i Motyką

___________________________

1. W.P. Szymański, Uśmiech Sartre’a, [w:] idem Uroki dworu (rzecz o zniewalaniu), Kraków 1994, s. 90–125.

2. WRN – Wolność-Równość-Niepodległość. Okupacyjny kryptonim Polskiej Partii Socjalistycznej (do 1944 r.), RPPS – Robotnicza Partia Polskich Socjalistów, konspiracyjne ugrupowanie lewicowe powstałe wiosną 1943 r.

9. Należy go wykorzystać przy wyborach.

3. Mowa o książce Popiół i diament.

4. Jan Wiktor (1890–1967), prozaik, publicysta, politycznie związany z ruchem ludowym. Był posłem do Krajowej Rady Narodowej, później Sejmu Ustawodawczego i sejmów PRL.

5. Stanisław Balicki (1909–1978), pisarz, krytyk literacki, dyrektor teatrów. Po wojnie redaktor „Dziennika Polskiego” w Krakowie.

6. Nieścisłość autorki. Pismo nosiło nazwę „Nowe Widnokręgi”.

7. Karol Kuryluk był redaktorem pisma „Odrodzenie”.

8. Zygmunt Fijas (1910–1985), literat, autor opowiadań satyrycznych, felietonów, humoresek. Przed wojną mieszkał w Krakowie, gdzie współpracował z „Krakowskim Kurierem Wieczornym” i miesięcznikiem literackim „Nasz wyraz”. Od 1946 r. mieszkał w Łodzi.

9. Lucjan Motyka, działacz PPS.