Nowoczesny republikanizm nawiązuje do koncepcji Artystotelesa, Cycerona czy Ojców Założycieli Stanów Zjednoczonych.

W myśli republikańskiej państwo postrzegane jest jako naturalna wspólnota jednostek zamieszkujących określone terytorium, uznających to samo prawo i współpracujących ze sobą. Stanowi emanację ich woli i potrzeb. Jest rzeczą wspólną (res publica), o którą trzeba dbać i ponosić za nią odpowiedzialność.

Kluczowe znaczenie w myśli republikańskiej ma idea "wolności". Republikanie wskazują, że człowiek powinien podlegać jedynie prawom, na które sam wyraził zgodę, które współtworzył z innymi obywatelami. Republikańska wolność nie ma jednak nic wspólnego z permisywizmem. Wolność pojmowana jest tutaj przede wszystkim jako prawo jednostki do uczestniczenia w życiu publicznym: wyrażania opinii, wyboru reprezentantów, stowarzyszania się. Republikanie uważają, że człowiek nie jest w pełni wolny jeśli sam nie decyduje o sprawach wspólnoty, której jest częścią.

Republikanie sceptycznie traktują zarówno skrajny indywidualizm, jak i kolektywizm. Uważają, że zbyt daleko posunięty indywidualizm skutkuje atomizacją społeczeństwa, zanikiem poczucia solidarności, rozluźnieniem więzi międzyludzkich. Prowadzi do przesłonięcia człowieka-obywatela przez człowieka prywatnego, zainteresowanego wyłącznie swoimi sprawami, nie poczuwającego się do odpowiedzialności za dobro państwa czy społeczności lokalnej.

Republikanie ostrożnie podchodzą także do kolektywizmu. Uważają, że prowadzi on do zagrożenia tożsamości jednostki. Sceptycznie odnoszą się do koncepcji egalitarnych. Krytykują uniformizację, umasowienie współczesnego społeczeństwa. Jak pisze Ryszard Legutko:

Wychowanie republikańskie jest wychowaniem dzielnych obywateli, o mocnej tożsamości i nawykach moralnych, niezależnych w sądach i decyzjach, kierujących się szacunkiem dla zasad i dziedzictwa przeszłości. Społeczeństwo masowe natomiast generuje ludzi, których można reprodukować jak pop-artowskie dzieła sztuki, ludzi bez silnej osobowości, wyposażonych od początku do końca w treści dostarczone przez kulturę masową i obiegowe stereotypy.

Republikanie odrzucają hasło życia w ukryciu. Uważają, że człowiek realizuje swoją naturę angażując się w życie wspólnotowe. Życie cnotliwe to życie aktywne, uczestniczące. Republikanie uważają, że udział obywateli w życiu publicznym jest niezbędnym czynnikiem umożliwiającym prawidłowe funkcjonowanie republiki. Aktywne uczestnictwo czyni obywateli bardziej świadomymi istniejących problemów, kształtuje poczucie odpowiedzialności za dobro kraju oraz funkcjonowanie środowisk lokalnych. Służy zrozumieniu mechanizmów władzy, uczy odpowiedzialności, pozwala wniknąć w naturę rządzenia i bycia rządzonym. Wzmacnia więzi wspólnotowe, rodzi świadomość wzajemnej zależności, rozwija poczucie tożsamości jednostek z szerszą społecznością.

Republikanie wskazują, że oderwanie od spraw publicznych prowadzi do zawłaszczenia państwa przez rządzących. Sytuacja taka prowadzi do zaniku poczucia odpowiedzialności za swój los i przyjęcia przez obywateli tezy, że to zadaniem rządzących jest rozwiązanie problemów na jakie napotykają. Jednostki, wycofując się z życia publicznego, pozbawiają się ponadto instrumentów ochrony przed arbitralnymi decyzjami władzy, rezygnują z narzędzi kontroli jej poczynań, wpływu na losy państwa. W konsekwencji tracą także gwarancję zachowania osobistych uprawnień.

Republikanie wskazują, że obywatele oczekując od państwa określonych świadczeń muszą być gotowi do poświęceń na jego rzecz. Państwo ma prawo wymagać, aby jego członkowie respektowali te wartości, które były niezbędne dla jego przetrwania.