Ponętnym, choć nie lekkim do strawienia owocem historiograficznej sztuki jest jak najwierniejsze odrysowanie całej galerii typów dawnego społeczeństwa niesionego galeonem żywych idei i myśli przez ocean dziejów. Bowiem ujmujący wpływ ducha czasu – innym słowem – wypadkowa mrowia czynników władających przeszłością podporządkowała sobie jutro, wypełniła płuca dnia, który jeszcze nie podniósł się ze świtania. Jako pierwsi jutrznię dostrzegali ci, którzy nosili w sobie więcej od innych czucia, byli umysłowo i intelektualnie ruchliwsi, energiczniejsi w formowaniu myśli i wprowadzaniu ich w czyn. Można tych ludzi nazwać śmiało „żywiołem narodu”, ułożonym w korowód rozlicznych śmiałków, marzycieli, wajdelotów, wieszczów, proroków, obłąkanych patriotów, szaleńców z wizją, która nie przystaje ani do przeszłości ani do współczesności. Tacy jak oni zawsze odciskają się w naszej wyobraźni piętnem czasu, który miał być ale się spóźnił i nie nastał, a my wciąż na niego czekamy. Ów czarowny korowód od wielu już stuleci malują wyobraźnią pisarze i poeci, zaś ich ciekawość zaprzątają nie tyle portrety głównych aktorów wydarzeń ale wyrosłe z ich ducha postaci idealne. A skoro tak, to należałoby dać odpowiedź na cisnące się do głowy pytanie: jak w literackiej samoocenie wyglądał trzon społeczeństwa - „wodzowie drużyn ludzkości na drodze nieskończonego pochodu umysłów”?

Nasza rzeczywistość, świat, w którym wiedli życie nasi dziadowie, ojcowie, a teraz i my, od zawsze karmiły się tragedią – jak gdyby bez jej nastręczającej się wiecznie obecności egzystencja człowieczego rodu była niepełna. Tragedie jako zjawiska nieprzewidywalne i nieuniknione, towarzyszą wszystkim bez mała pokoleniom ludzkości – niby nawóz, z którego wyrasta kwiat społeczeństwa. Rzeczpospolita w ostatnich dniach swojej agonii stała się takim żyznym polem nawożonym tragedią rzesz zwykłych ludzi, gdzie kwieciły się historie tyleż zwyczajne co doniosłe w swojej wymowie. Naroiło się podówczas wielu takich, których dzieje wpisały się w ów malowniczy korowód prześlizgujący się przez białe karty papieru od chwil trwogi aż po dni chwały. Nowe pokolenia wychowawców ożywiały w tym smutnym czasie nadzieję. Nim jednak stanęli – jak pisał A. G. Bem – u rudla państwowego okrętu musieli się zetrzeć w krwawej walce z przedstawicielami starego nierządu. Zerwali nieco laurów ale ulegli porażce, przeżyli jednak ojczyznę, wielu z nich zaś, żywot swój wiodło nędznie, trapieni rozpaczą i wyrzutami sumienia umierali w samotności albo ogarniał ich obłęd - szaleństwo obrosłe w legendę, z czasem przemienione w ludową klechdę i w końcu utożsamiane z jednym tylko nazwiskiem – Rejtan, z jedną tylko dolegliwością – „wariactwem”, z jednym tylko uczuciem – gorejącą od nienawiści i żalu miłością ojczyzny.

„[...] „Patriota wariat”, jak go nazwał romantyczny poeta, Seweryn Goszczyński, odznacza się głownie tym, ze wybuch instynktu narodowego w momencie zagrożenia bytu ojczyzny przez przemoc i zło przebiega w nim w sposób gwałtowny i ostateczny. Zagarnia wszystko, ingerując nie tylko w mentalność, zachowania społeczne, ideologię, ale porywając dokładnie całą osobowość, zmiatając wszystkie motywacje, odruchy i postępowania. Stąd też taki patriotyzm, bywa, graniczy z przesadą, z przekroczeniem, z szaleństwem, z obłędem, może być traktowany jako rodzaj egzaltowanego wariactwa, pchającego ku zagładzie, ku śmierci.

Ostatecznym wcieleniem patriotycznego zatracenia staje się właśnie „patriota wariat”, szaleniec tak „metaforyczny”, jak „realny”. Jego osobowość ulega przemianie we wszystkich swych warstwach, a szaleństwo uważane za przenośne i pisane w cudzysłowie staje się nieraz rzeczywistym. W tym sensie jego postać zaliczamy do „mistycznych i „mitotwórczych”, gdyż tkwi ona w ciemnej strefie polskiego patriotyzmu, graniczącej z sacrum, obłędem i śmiercią. [...] Rozbiory Polski zapisały się i tym, że pojawili się pierwsi szaleńcy z miłości do ojczyzny, pierwsi samobójcy na jej mogile. M. K. Ogiński opowiada, że przybył właśnie do Warszawy, gdy błyskawicznie rozeszła się wieść o klęsce pod Maciejowicami, o ranach Kościuszki i wzięciu go do niewoli: „Mogę zapewnić, że w całym ciągu mojego życia nie widziałem obrazu bardziej wzruszającego i scen bardziej rozdzierających, jak te, które przedstawiała publiczność stolicy podczas kilku dni następnych. [...] Trudno uwierzyć, lecz mogę poświadczyć, co sam widziałem, a co mnóstwo świadków mogą stwierdzić wraz zemną, że kilka matek poroniło, dowiadując się o tej wiadomości, kilku chorych uległo pożerającej febrze, kilku popadło w napady szaleństwa, które ich już nie opuściły, a spotykano na ulicach mężczyzn i kobiety, którzy załamywali ręce, uderzali głową o mur, powtarzając z wyrazem rozpaczy: nie ma Kościuszki, Ojczyzna zgubiona!” Wobec emocjonalnej siły objawów skrajnego patriotycznego uniesienia, pamiętnikarza uderzyło niemal nieprawdopodobieństwo tych zachowań, dlatego też z takim naciskiem powołuje się na wiarygodność świadectwa własnego i pozostałych przy tym obecnych. Relacja ta jest zresztą wśród innych wyjątkowa w szkicowaniu obrazu miasta, które oszalało po stracie ojczyzny, ale nie ma powodów, by jej nie wierzyć. Poglądy zbliżone, oparte na wspomnieniu faktów, nie były zresztą w tej epoce odosobnione. „Wszyscy ci pisarze – mówił Mickiewicz, komentując w wykładzie paryskim z 12 kwietnia 1842 roku epizody biografii literatów doby Oświecenia – pomarli w żałobie i rozpaczy: to orszak pogrzebowy odprowadzający ojczyznę do grobu”. Wśród nich najbardziej przejmujący obraz przedstawiał Kniaźnin, który „na wieść o klęsce maciejowickiej dostał pomieszania zmysłów. Wlókł jeszcze długo smutny żywot, przeżył dziesięć lat w stanie zupełnego obłąkania”. Inni – Naruszewicz, Trembecki, Zabłocki – pogrążyli się w apatii i bezwładzie; zadaniem Mickiewicza dlatego tak się stało, ze „nie mieli już siły odmienić swej natury, ale czuli głęboko, że nie wypełnili swego powołania”. Niezależnie od motywacji, jakie tym objawom przypisywał Mickiewicz, u niego i nie tylko u niego zarysowuje się przeświadczenie, że jest związek między historią i chorobą, że stan ojczyzny wpływa bezpośrednio na stan zdrowia obywateli, że upadek niepodległości może spowodować upadek tzw. zdrowych zmysłów. [...] „Rejtan – pisał Mickiewicz (w artykule z „Pielgrzyma Polskiego” z maja 1833 roku pod znamiennym tytułem „O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych”.) – po raz ostatni przemówił starym językiem, zaklinając na rany boskie, aby takiej zbrodni nie popełniać. Ludzie rozsądni okrzyknęli Rejtana głupcem i szalonym; naród nazwał go wielkim; potomność sąd narodu zatwierdziła”. Poeta był pewien, że zna dobrze wyroki narodu. [...] W I Księdze „Pana Tadeusza” powróciwszy ze szkoły do rodzinnego domu bohater tytułowy dostrzega na ścianach soplicowskiego dworu „też same portrety”, co zawsze, a wśród nich obok Kościuszki – konterfekt Rejtana:

Autentycznego takiego portretu nie znamy. W ujęciu Mickiewicza zaś przedstawia on chwilę przed samobójstwem, które Rejtan w rzeczywistości popełnił. [...] „Patriotyczny szał”, „szaleńcza protestacja” Rejtana objawiły się dramatycznie zarówno w jego gestach, jak i słowach. Legł na progu, by przeszkodzić posłom w opuszczeniu Izby Poselskiej (w niektórych wersjach podaje się, że padł krzyżem w samych drzwiach), rozdarł koszulę na piersiach, a słowa jakie wówczas wykrzykiwał, dotarły do nas, jak to zazwyczaj bywa w takich przypadkach, w wielu wersjach: „Depczcie tę krew, którą ja za was gotów wylać, depczcie te piersi, które się zastawiają za cześć i swobody wasze”; „Zabijcie mnie, zadepczcie, lecz nie zabijajcie ojczyzny!”; „Na Boga, na rany Chrystusa, zaklinam was, bracia, nie plamcie imienia polskiego!”; „Zadepczcie mnie, kaliczcie mnie, kiedy ojczyznę gnębicie!”; „Dziś spowiadałem się i przyjmowałem Chrystusa, który was krwią swoją odkupił, jeżeli tę deptać zechcecie, depczcie po mnie!”. Wszystkie te zaklęcia tchną niesamowitą ekspresją grozy, ale ostatnia ma w sobie siłę przerażającego zakazu, którego przekroczenie będzie się równało świętokradztwu. [...] Tak się zachowując i wypowiadając nieznany dotąd poseł z Nowogródka otwierał nowy polski korowód: patriotycznych „szaleńców” i szaleńców. Postąpić jak Rejtan, to postąpić jak „fanatyk, szaleniec, który według litery swojej Instrukcji jest zobowiązany dbać o całość i najmniejszą cząstkę Rzeczpospolitej” (Zawieyski). [...] Samobójcza śmierć Rejtana, jak zresztą inne obrosłe legendą budzące szczególną grozę fakty z jego biografii, ma kilka wersji i kilka wykładni. Wedle relacji Niemcewicza przytoczonej w publikacji materiałowej E. Raczyńskiego: „Dzień w którym trzy dwory podały noty pierwszego Polski podziału, był dniem ostatnim dla niego: nie mógł znieść Rejtan tak srogiego ciosu, okropne pomieszanie zmysłów ogarnęło tę duszę, tak dotąd jaśniejącą dzielnie. Na wieść tak smutna przybyli do Litwy bracia jego [...] nie poznał ich Rejtan i rzucił się na nich wściekły, aż go w okowy ująć musiano [...]. Potem nie poznawał nikogo, nie cierpiał żadnego odzienia nie przyjmował pokarmu jak oknem [...], a gdy raz przez nieostrożność służącego podano mu szklankę z napojem, porwał ją, stłukł i ostrzem szkła żywot sobie rozerżnął. Tak skończył godny wielkich Rzymian, godny czasów Katona, nieśmiertelny nasz ziomek.” Samobójstwo to – zauważmy, w najmniejszym stopniu nie potępione, umieszczone w tradycji katońskiej – zostało bezpośrednio powiązane z upadkiem niepodległości Polski.”

Cóż zatem stało się przyczyną upadku Rzeczpospolitej i szaleństwa jej dzieci? Pióro Kniaźnina wydało następujący wyrok:

„Któż obywatel? – Ten co swemi trudy,

Niech żyje wiecznie, bo dla nas on żyje!”

Jakież mają dzisiaj znaczenie te strofy, tych niepozornych słów kilka, zdałoby się ułożonych w płochy truizm – ktoś mógłby zapytać -, śmiejąc się w duchu, że zna banalną odpowiedź, - pyta zaś, tak tylko -, z przekory. A jednak, te słowa mają swoją wymowę, bowiem poeta opiewa zmurszałą obecnie ideę poświęcenia. Ideę której bali się już ludzie minionej doby, taką o jakiej myślimy z niesmakiem patrząc w oczy sąsiada, zaglądając w życie tych, których co dnia mijamy. Któż obywatel? Czy ów, komu interes „partii” zasnuwa oczy, gdy waży w sumieniu własne ja? A może ten, który płacze nad krajem rzewnymi łzami, widząc jak nędza i duchowe ubóstwo blaskiem rubinu mienią się w koronie podłości?

„Żądzom podłości popuszczono liców –

Na gruzach wielkiej Budowy porasta...”

Pisząc te słowa Kniaźnin nie mógł przypuszczać jakie wysławia proroctwo, nie spodziewał się chyba, że to o czym pisze w niedalekiej przyszłości odbierze mu rozum. I odebrało, zresztą nie tylko jemu. Cały naród wyzuty jakby z myśli szlachetnej, oczy otępiałymi oglądał bezsilność kochanków władzy: króla, ministrów, garstki wojska. Gdzież więc podział się wzór godny naśladowania? Czyn rozpełzł się czarnymi robaczkami liter po kartach nie zapisanych jeszcze historii. Gdzież „Wodzowie drużyn ludzkości”? Okrzyknięto ich szaleńcami! I tylko słowa wieszczów, jak bliska sercu muzyka wypełniały czarę goryczy odrobiną słodu. Rzeczywistość i jej służka historia uśmierciły prawdziwych „przewodników sumień”. Tylko legenda i wyrosła z niej literatura mogły wrócić im życie – uczynić nieśmiertelnymi. Wszakże nieśmiertelność należało sowicie opłacić. Zapłaciliśmy za nią wszyscy, na wieki utknęli w więzieniu naszych myśli, wciąż przeżywamy ich życie i warzymy we własnym poczuciu dziejowej sprawiedliwości. Sami sobie jesteśmy przewodnikami po świecie sumień naszych i tych, których zamknęliśmy w kazamatach ogólnonarodowych wyobrażeń o „chwili uwięzłej w tragizmie dziejów”.

„Patriotyzm” w polskim wydaniu ma pewną specyficzną cechę, która odróżnia go od pozostałych pokrewnych pojęć, jakie funkcjonują w obrębie innych środowisk narodowych. A więc jako zbiór wyznawanych przez Polaków wartości jest nietypowy i niepowtarzalny – jedyny w swoim rodzaju.

Według definicji zawartej w „Słowniku Encyklopedycznym – Edukacja Obywatelska”: „patriotyzm to szacunek i umiłowanie ojczyzny, gotowość do poświęcenia się dla niej i narodu, stawianie dobra własnego kraju ponad interesy partykularne bądź osobiste, poczucie silnej więzi emocjonalnej i społecznej z narodem, jego kulturą i tradycją. Jest postawą wyrażającą się w wypełnianiu podstawowych konstytucyjnych obowiązków obywatelskich, takich jak służba wojskowa i obrona ojczyzny, wierność dla kraju, troska o wspólne dobro i dbałość o stan środowiska naturalnego, przestrzeganie prawa, gotowość do ponoszenia wszelkich ciężarów i świadczeń, w tym też płacenia podatków. Patriotyzm łączy się z szacunkiem dla innych narodów. Rozróżnia się patriotyzm lokalny – miłość do stron rodzinnych, do miejsca urodzenia i wychowania, miejsca zamieszkania, oraz patriotyzm regionalny – przywiązanie do krainy, dzielnicy kraju. Wynaturzeniem patriotyzmu jest szowinizm.”

Wszystkie wyróżnione cechy jak najbardziej składają się na ogólny charakter polskiego patriotyzmu, ale i na charakter każdego innego. Jest więc powyższa definicja pojęciem generalnym, takim, które pasuje do wszelkich narodowych odmian tego zjawiska. Tyle, że w polskim pojmowaniu słowa „patriotyzm” istnieje jeszcze ciemna strona umiłowania ojczyzny. Strona, która ściśle wiąże się z definiowaniem a więc i rozumieniem pojęć „wróg”, „wrogość” i „zemsta”. Ta fenomenalna w swojej zjawiskowości „symbioza” w pewnym sensie jest podstawą – czynnikiem stanowiącym o istocie - naszego narodowego patriotyzmu. Bowiem w polskiej tradycji narodowej – „wróg” istnieje poza wyznaczoną granicą człowieczeństwa. Jakże lekko przyszło nam wykluczenie „obcych” poza nawias, w którym zamknęliśmy tysiąclecie naznaczone nieustającym pasmem walk o zachowanie narodowej odrębności – utrzymanie tożsamości. W każdej fazie istnienia państwowości, jak również i w czasach, kiedy „państwowość” istniała jedynie w sferze czysto mentalnej posługiwaliśmy się określeniami: „oni”, „obcy”, „najeźdźca”, „ciemiężyciel” „wróg”, „nieprzyjaciel”... Odmawialiśmy „im” ludzkich cech - przywiedliśmy do życia zło-osobowe pojęcie przeciwnika, jasno określiliśmy różnicę, jaka z nas czyni ludzi, z „wrogów” zaś „potwory”. W naszym pojmowaniu „wróg” (zaborca) stał się wcieleniem przedwiecznego zła: „Tam car jak dzika bestyja”, widzimy w nim szelmę: „Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim”, objawia się nam jako nieludzka istota pożywiająca się śmiercią i cierpieniem: „Car rośnie, żyje i - gnije żołnierzem”. Takimi „wrogów” widział Mickiewicz, takimi ich czuł i za takich obwiniał Boga!

Wieszcz bardziej od współcześników duchem epoki przejęty, po brzegi jestestwa nalany samowiedzą talentu, utrwalał w narodzie wiarę w niezłomną potęgę poezji afektowanej miłością ojczyzny. W potrzebie zaś ducha, wynikającej ze społecznych nadziei znalazły swe ujście słowa jego ręką kreślone, a poczucie niezwykłej siły talentu, sprawiło nagle, że pieśniarz urósł we własnym mniemaniu do zdolności Prometeusza i Mesjasza narodowego.

Mickiewicz korzystał niezawodnie z takich wzorów, jak księgi Hioba, „Faust” Goethego, „Manfred” i „Kain” Byrona, a wstępując w ślady całego szeregu poprzedników, dokonał genialnym piórem niepokojącej ludzkość zagadki bytu. Myśl więc zasadnicza zawiera się w odwiecznym wtórze jęków ducha człowieczego - nie tendencja, barwa i granice widnokręgu marzeń stanowią o oryginalności dorobku wieszcza – wszystko mieści się w odczuwanej boleści, w echach żałobnej pieśni po tej, którą złożyliśmy do mogiły, pieśni, której wtórują zgrzyty mickiewiczowskiego pióra. Intonując tą pieśń, wieszcz przywraca do życia to, co umarło, uwalnia z mogiły sumień straszliwego upiora nienawiści. Oto jest zmartwychpowstanie, które oznacza śmierć tego wszystkiego, co było w nas ludzkie - by walczyć z oprawcą, trzeba być takim jak on. Trzeba wyzbyć się tego, co w człowieku święte i nauczyć się upiorności. Należy Bogu odebrać kawałek boskości – przywłaszczyć sobie cząstkę „divinitas” i stać się nowym Bogiem dla siebie samego i całej reszty. Zupełnie jak Konrad z III części „Dziadów”.

„W centrum narodowego arcydzieła, w tejże III części „Dziadów” Mickiewicza tkwi – pod względem potęgi patriotycznej dzikości, nienawiści i mściwości nie dający się z niczym w literaturze polskiej porównać – „wampiryczny” śpiew Konrada:”

Według profesor Janion na wszelkie sposoby „usiłowano zatuszować siłę tego utworu, zresztą i sam Mickiewicz próbował ją zdecydowanie osłabić, wkładając natychmiast w usta postaci dramatu jednoznaczną ocenę moralną. Ksiądz Lwowicz wykrzykuje „to jest pieśń pogańska”, a kapral mu wtóruje: „to jest pieśń szatańska”. Przecież jednak poeta nie tylko ją napisał, ale i wydrukował. Więc chciał by w dramacie istniała. Dlaczego? [...] W III części „Dziadów” potępił Mickiewicz estetyczny fałsz „polskiego, narodowego” idyllizmu – wobec strasznych, męczeńskich dziejów prawdziwej Polski. Literat IV utrzymuje, że „nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi”, (powiada my „Sławianie, my lubim sielanki”). „Tak twierdzi w „Salonie Warszawskim” po opowieści Adolfa o Cichowskim. Ale przecież wcześniej, w więzieniu opowieść Sobolewskiego o innym narodowej sprawy męczenniku wywołała mściwą, „wampiryczną” pieśń Konrada – „scenę okropną, gwałtowną”, a jednak także z polskiego ducha wywiedzioną.”

Gdy tylko dość uważnie wsłuchamy się w ten przerażający śpiew i jednocześnie rozróżnimy w nim takie utożsamienia: „Ja-Pieśń”, „Ja-Wampir”, „Ja-Konrad” nagle pojmiemy z kim przyszło nam obcować – oto ręka poety swata nas z długowiecznym upiorem, piewcą, który przyjmuje na siebie brzemię nieśmiertelności.

„Bo pieśń nim dojrzy, człowiek nieraz skona

A niźli skona pieśń, naród pierwej wstanie”

Owo brzemię długowieczności, czy też szeroko rozumianej nieśmiertelności – do czego także odwoływał się Norwid – sprawia, że życie narodu, jego męczeństwo i tęsknoty, radości i nadzieje, a także litość, nienawiść, podejrzliwość, wyniosłość, nieprzejednanie, pycha etc. nie giną w otchłani czasu, lecz zostają wcielone przez tenże naród z którego się biorą w odwieczną liturgię narodowej ofiary.

„[...] Pojrzeć ku górze – pod ołtarz narodów,

To niech ją depczą i zgnije zepsuta!”

Norwid stawia tu swoiste ultimatum: albo ojczyzna uzna swój związek ze sprawowaną na ołtarzu narodów (Rzym) „Mszą-dziejów”, albo wykrwawi się i umrze – „zgnije zepsuta”. Bowiem Rzym to miejsce, to idea, duch, który wkracza w ludzką historię, gdzie dzieje wszystkich ludów i narodów plotą się w jedno pod kopułą eschatologicznego Syjonu, gdzie triumfuje „wieczne dziś” i gdzie w nieśmiertelności zamiera „pontifex dziejów”.

W tym sensie mickiewiczowska wizja narodu, który wtenczas tylko wzrasta i o tyle tylko ma prawo do życia, o ile wysługuje się całemu rodzajowi ludzkiemu popieraniem lub bronieniem jakiejś wielkiej myśli lub wielkiego uczucia, udziela się także i Norwidowi.

Ale Mickiewicza od Norwida odróżnia swoista upiorność twórczości. Zresztą pojawiały i wciąż pojawiają się osądy jakoby Mickiewicz w istocie był osobnikiem „demonicznym” . Profesor Maria Janion tak o tym pisała: „W młodości widziany jako „zabójca poetów”, później przedstawiany był zazwyczaj w postaci człowieka niesamowitego, siejącego postrach i grozę, budzącego przerażenie swą gwałtownością i nieraz skrajnymi poglądami oraz sposobem ich wyrażania. I dalej: „Romantycy – fanatyczni wielbiciele „świata książek” – wypracowali bardzo szczególny styl lektury, również własnych dzieł. Można go nazwać „hipnotycznym”, można „wampirycznym”. Chcieli, by ich utwory nabierały życia, by żywiły się krwią i ciałem czytelnika, zaszczepiały patriotyczny szał i zarażały nim. By „wampiryzowały”. Chciał tego Mickiewicz, ale i sam padł ofiarą własnej poezji.”

„[...] O! Polsko! Póki ty duszę anielską

I grób – i oczy otworzone w grobie! [...]”

Podobnie jak Mickiewicz także i Słowacki nie umiał obronić się przed siłą tego rodzaju poetyckich uniesień – na co dowód w cytowanym powyżej fragmencie „Grobu Agamemnona”. Zresztą w Polsce poeci zawsze poddawali się nakazowi literackiej potrzeby; świadectwa podobnej „służby” zalegają dziś na bibliotecznych i księgarnianych półkach – żal tylko, że tak nieczęsto sięga po nie jakaś głodna poetyckiego doznania ręka. Dowodem na takie poddaństwo niech będzie rzadko już przywoływany wiersz Kornela Ujejskiego.

„Wciąż się szamocą szukając sposobów

Można zmyć tylko własnej krwi strumieniem”

Poeta – tak jak Mickiewicz, Słowacki, Norwid, Ujejski nie może ograniczać się do stwarzania dzieł sztuki jedynie z własnej potrzeby ducha - obowiązany jest również śledzić ich wpływ, poznać (na co uwagę zwracał Julian Klaczko) „magnetyzm ich ducha i wskazać elektryczną kolumnę, przez którą sięgają i uderzają w serce narodu”. W tym znaczeniu romantyczna fasmantagoria upiorności, a wraz z nią jej twórcy objawiają się jako „wampir” i jego „tło”, wciąż żadni pożywki toczą krew i stale wampiryzują coraz to nowe rzesze „rodaków”, - zupełnie jak Konrad i jego wampiryczne śpiewane tło.

Pieśń Konrada jak żaden inny utwór literacki wpisała się w kanon narodowego pisarstwa jako literacki pra-objaw polskiej romantycznej maniery, balladowa stylizacja cierpienia i zemsty. „Nikt ani w murach więzienia ani poza nim nie nadał takiej krwawej symboliki literackim motywom zjaw balladowych. Niesamowita potworność mickiewiczowskiego pomysłu jest – co na pierwszy rzut oka może zdać się rzeczą niewidzialną – znakiem piętnowania myśli o zemście jako piekielnej. Pieśń Konrada – czarownika, proroka, szamana, wampira – tchnie obcością pierwotną, wampiryczną. Nie da się jej ani oswoić, ani złagodzić, ani podrobić: to nie jest ogólnie uprawiana przez romantyków literacka stylizacja na folklor. Pieśń poraża dzikością i obcością. Ujawnia straszny, szalony zew zemsty, słychać go w niej, jak wycie wampirów i wilkołaków. Czuje się, iż wieszcz stanął tu wobec jakiejś ostateczności i zmierzył się z nią poza dziedziną chrześcijańskiej moralności” – jak gdyby przyszło mu walczyć w obszarach odwiecznego chaosu, gdzie dobro i zło przelewają się przez siebie jak dwie fale wzburzonego oceanu, by po chwili ucichnąć w zawieszonej grozie, a zaraz potem nastroszyć swe wzburzone gniewem grzywy i rozbić się jedna o drugą. I chyba już do samego końca przetrwało w nim to odczucie, chociaż obłaskawione późniejszym doświadczaniem wiary – doświadczenie wampira. I co jest w tym kontekście najważniejsze, owo doświadczenie po dziś dzień nie opuściło także Polaków.

Polski patriotyzm to „patriotyzm nienawiści”, spleciony w jedno z pałającą żądzą zemsty. Czyż nie odgrodziliśmy „nas” od „tamtych” jednym, jedynym skutecznym cięciem ślepego ostrza umiłowania ojczyzny? Czyż w efekcie nie przywołaliśmy do istnienia rozgraniczenia, w którego sztywnych ramach osiadła mistyczna wręcz wiara w pewien szczególny rodzaj posłannictwa polskiego narodu?

„Polska Winkelriedem narodów” pisał w „Kordianie” Juliusz Słowacki.

„[...] Nie - myśli wielkiéj trzeba z ziemi, lub z błękitu.

Nieście mię, chmury! nieście, wiatry! nieście, ptacy! [...]”

Drugi z narodowych wieszczów wysuwa tu pewnego rodzaju propozycje, która ze względu na swą naturę przeczy mickiewiczowskiej idei mesjanizmu. Bowiem koncepcja, która opiera się o pogląd – niezłomną wiarę - w to, że Polska ma skupić na sobie zainteresowanie zaborcy, ma być aktywna, zaangażować wroga, w tym samym zaś czasie inne narody zwycięża zaborcę, kłuci się z pojęciowym rozumieniem polskiego mesjanizmu. Jako, że mesjanizm polski miał charakter spekulatywno-metafizyczny i antynaturalistyczny. Nie ogólna idea, jak u Hegla, lecz jednostkowa dusza ludzka była dla niego osnową rzeczywistości. Na celu miał nie tylko poznanie prawdy, ale przeprowadzenie reformy życia i wybawienie ludzkości. Czynnikiem wybawienia, „mesjaszem”, miała być sama filozofia, która odsłoni prawdę, jak sądził Wroński, albo też naród polski, który poprowadzi ludzkość do prawdy, jak uważał Mickiewicz.

„[...] Polacy począwszy od XVI wieku przeczuwali niewyraźnie tę konieczność (objawienia się mesjasza narodów), później wyrażali ją poeci jako życzenie; nabierając większej jasności i, że tak powiem, dotykalności, jest teraz formułowana przez filozofów. Ta idea mesjanizmu wiedzie do jednego człowieka; mesjanizm polski przyznaje swemu narodowi posłannictwo, które ma reprezentować jeden człowiek. [...] Polska poetycka i literacka, która może uchodzić za organ Polski politycznej, oczekuje zwrotu dziejowego, przyszłości, nowego stanu rzeczy. Oczekiwanie to zgodne jest z oczekiwaniem wszystkich ludów europejskich. Zasadnicza różnica, jaka zachodzi miedzy Polską a wszystkimi filozofami Zachodu, polega – jak to niedawno powiedzieliśmy – na tym, że filozofia europejska mniema, iż postęp wiedzy, ustanowienie jakiejś nowej doktryny, upowszechnienie pewnych poglądów sprowadzi nowy i szczęśliwy stan rzeczy, Polska natomiast wierzy, że taki skutek wywołać może tylko zjawienie się jednego człowieka, jednej osoby. [...]

Kazimierz Brodzińskim - pozostający w przymierzu z ludem ojczystej sprawy śpiewak, ten sam, który poezję polską na nowe wprowadził tory, u zmierzchu swojego żywota występuje w charakterze arcykapłana, wieszcza i proroka.

„Mowa o narodowości Polaków”, jest czymś w rodzaju nierymowanej ody, ewangelicznego psalmu lub „cierniowo-laurowego” wianka nazutego niespodzianie na głowę Polonii, która u Boga wiecznie doprasza się własnej restytucji. A wszystko dzieje się podobnie jak u Hegla. Brodziński rzecze – „Naród jest wrodzoną ideą, którą członkowie jego, w jedno spojeni, urzeczywistnić się mają. [...] Losy doznane stanowią jego charakter. Bóg chciał mieć narody, jak ludzi indywidualnemi, przez co na całą ludzkość wpływają i potrzebną tworzą harmonię. Jak cnoty domowe są podstawą narodowych, tak te są zasadą miłości całego społeczeństwa (rodu ludzkiego). Cała różnica między narodem a człowiekiem jest, że człowiek może zginąć dla narodu, ale naród dla ludzkości nie może wtenczas, gdy ma swoje sumienie, gdy się czuje narodem.” Poeta jest głęboko przekonany o nieśmiertelności narodowej duszy. Wierząc zaś w jej trwałość wieczystą, powiada, że gdyby nawet „pierwszym w świecie przykładem” Polska losowi męczeństwa uległa, to krzyż nad mogiłą „ucznia Chrystusowego” wzniesiony, „byłby celem wędrówek ludów”. Czemuż to? Bo „naród polski jest przez natchnienie filozofem, Kopernikiem w świecie moralnym”. Oto sprawione siłą mowy Brodzińskiego zrodziło się w obywatelach odczucie, „że każdy naród być powinien cząstką całości i krążyć koło niej, jak planety około swego ogniska”. Trudna to wszak do rozsadzenia prawda. Bo skoro wszystek organizm ludzkiego rodzaju rozkłada się na organiczne cząstki, to gdzież szukać tejże „całość” - słońca naokół, którego krąży wykreowany z niezliczonych zbiorowych indywidualności wielki etnologiczny kosmos? Czy zaś owym centrum nie będzie jedna tylko – wolą stwórcy skazana na majestatyczny spoczynek - jednostka?... Daleko bardziej przemawiającym do ludzi, choć jeszcze na pół sfinksowym stylem odznacza się dalszy ciąg wykładu. „Ideą jego (narodu polskiego) było: pół słońcem religii rozwinąć drzewo wolności i braterstwa; umiarkować prawa tronu i ludu na szali, u samego nieba zaczepionej; rozwijać się według pory, jaką czas przynosi, aby się stać osobą, ukształconą do spółdziałania całej ludzkości”. Brodziński udowadnia tu – mniejsza o skuteczność -, że naród polski z racji swojej pozycji, jako wybraniec boży, jest jedynym i nieomylnym ogłosicielem zasad społecznych, „których bogate źródło i wzory – pierwotne chrześcijaństwo podało”. Zatem jedynie nieprzerwane istnienie i pomyślny rozwój tej „ukształconej do współdziałania całej ludzkości osoby” może zagwarantować szczęśliwą dolę całej ludzkości. Bowiem, zdaniem autora, już od świtów historii opatrzność powołała Polskę do wyjątkowej misji. Musimy stać się „mesjaszem narodów”, zmuszeni jesteśmy zaszczepić w świadomości sąsiadów, obraz na poły świętej, uskrzydlonej ideą Polski – ojczyzny sumień, proroka, mesjasza, przewodnika po zbiorowej narodów jaźni.

Mesjanizm polski w przeciwieństwie do idealizmu niemieckiego był teistyczny i personalistyczny, był też irracjonalistyczny, gdyż stawiał wolę i czyn ponad myśl, ale zabrakło w nim odniesień do historycznej i politycznej refleksji.

Słowacki zaś dostosowuje swoja ideologie do tych polityczno-historycznych warunków – brakuje w niej zaś odniesienia do wiary i do Boga. Winkelriedyzm rodzi się na szczycie góry Monte Blanc. Walcząc pod tym hasłem Kordian ponosi klęskę. Zatem zaproponowana przez Słowackiego koncepcja nie wytrzymuje konfrontacji, gnie się pod naporem eschatologicznego ciężaru mesjanizmu, ponieważ istotą myśli Słowackiego jest czyn nielicznych.

Konrad i Kordian to dwaj zasadniczo różni od siebie bohaterowie, mimo iż łączy ich jeden cel - walka o wolność ojczyzny, to do owego upragnionego celu, każdego z nich wiedzie inna zupełnie droga. Jednako ani pierwsza, ani druga ścieżka ni mogą zaprowadzić ich do szczęśliwego zakończenia obu historii, które już od pierwszych strof noszą piętno niepowodzenia - zwiastują tragedię jednostki i narodu. To zbliża ich do siebie. Na tym wszak kończą się podobieństwa między bohaterami.

Konrad z III części „Dziadów” to człowiek wybitny, duchem rosły ponad miarę, świadomy nadludzkich możliwości, jakich pokłady zalegają w jego myśli i czynie. Czuje się zdolny samotnie wybawić Polskę spod jarzma zaborów. Jednak do osiągnięcia tego celu potrzebuje boskiej mocy sprawowania rządu nad duszami Polaków. Samozwańczo więc przedstawia się jako sumienie rodaków i rzuca wyzwanie Bogu. Żąda, by Stwórca użyczył mu swej mocy, bowiem żywi nadzieję – w sercu nosi przeświadczenie – o tym, że zaprowadzi nowy, lepszy porządek na świecie. Tą myśl, owo bluźniercze przekonanie wznosi najwyżej jak się da, postrzega siebie jako godnego partnera do rozmowy z Bogiem. Tymczasem ów Bóg, z którym Konrad chce przystąpić do „targów”, milczy. Wysiłki mickiewiczowskiego bohatera są przez Opatrzność ignorowane. Konrad-poeta wzywa „Pana co dzierży nieboskłony” na pojedynek sumień, a Bóg nie staje do walki, nie raził gromem zuchwalca, ignoruje Konrada – nie czyniąc żadnego gestu. Tym samym oddala go od „horyzontu zdarzeń”. Nawet konradowe klątwy i zaklęcia w żaden sposób nie poruszają majestatu Stwórcy. Bowiem przed bożym obliczem ów jest tak marny, tak nikły – niby puch krążący we wszechświecie -, iż nie zasługuje nawet na drobną chwilę uwagi Przedwiecznego. Ten nieszczęsny, pełen pychy i dumy monolog Konrada stanowi źródło, jest przyczyną tragedii, w której sidła coraz głębiej i głębiej lgnie bohater. Stawiając sobie za cel wyzwolenie ojczyzny, jako środek obiera boską władzę nad porządkiem rzeczy, uważa się za godnego otrzymania części „divinitas”, nie dopuszcza do siebie myśli, że zostanie przez Boga potraktowany z pogardą. Bóg zaś gardzi ludzką pychą a wynagradza pokorę. I właśnie na taką pokorę zabrakło miejsca w konradowym sercu nalanym pychą i poczuciem dziejowej misji. Konrad był gotów posunąć się nawet do bluźnierstwa, byle by tylko nie okazywać skruchy, która w jego rozumieniu jawiła się jako oznaka niewypowiedzianej słabości.

W takim ujęciu konradowa walka o wolność ojczyzny i szczęście rodaków była przegraną zanim na dobre się rozpoczęła. U progu dzieła, bohater ponosi dotkliwą porażkę, gubi go własna pycha i brak krytycyzmu w ocenie sytuacji. Nikt, nawet romantyczny wieszcz, nie może się równać z Bogiem. Opatrzność jest niedostępna dla ludzkiego rozumu, choćby najbardziej przenikliwego. Zresztą Konrad w wielkiej improwizacji rozumu nie nadużywa. Miota się, bluźni, nie dopuszcza do siebie świadomości, iż gniew jego pozostanie bez odzewu. Taka wyzywająca postawa musiała zostać ukarana, karą zaś okazało się milczenie. Był to najdotkliwsza wyrok, jaki mógł zwalić się na konradową głowę. Gdyby Bóg go unicestwił, oznaczałoby to, iż nawiązał z nim kontakt, tymczasem żadnego dialogu nie było i być nie mogło. Buta bohatera zamknęła usta Stwórcy.

Zupełnie inaczej do walki o wolność ojczyzny zabrał się Kordian. W przeciwieństwie do Konrada, był człowiekiem psychicznie słabym, podczas gdy Konrad odznaczał się siłą charakteru, która pozwalała mu rzucać wyzwania Bogu, Kordian był tak słaby, iż jako kilkunastoletni chłopiec próbował popełnić samobójstwo. Po bolesnych doświadczeniach wczesnej młodości długo nie mógł znaleźć swego miejsca na świecie, rozpaczliwie ścigał ideę, która mogłaby nadać jego życiu sens. Wreszcie, na szczycie Mont Blanc, odnajduje promień nadziei, który odtąd wypełnia jego istnienie. Doznaje olśnienia - widzi Polskę jako „Winkelrieda narodów” – i podejmuje zobowiązanie - pragnie swą wizję wprowadzić w życie. Po powrocie do kraju próbuje zorganizować spisek, którego celem będzie zamordowanie cara przybyłego do Warszawy po koronę króla Polski. Tym samym Polska miałaby stać się „Winkelriedem narodów” - gdyż taki zamach sprowadziłby na ojczyznę gniew imperium rosyjskiego, tyle, że byłaby to już hydra pozbawiona głowy. Ten niemalże samobójczy czyn miał umożliwić innym podbitym narodom europy dźwignięcie się spod jarzma niewoli i zbudowanie nowego, opartego na prawie do wolności i samostanowienia o sobie porządku. Hasło winkelriedyzmu, rzucone przez Słowackiego miało być swego rodzaju konkurencją dla mickiewiczowskiego mrocznego mesjanizmu. Obie jednak myśli cieszyły się wątpliwym powodzeniem - mesjanizm był niejasny, nakazywał bierne oczekiwanie na cud, winkelriedyzm zaś prowadziłby do samozagłady - trudno oczekiwać aby jakikolwiek naród był zdolny do takich poświęceń. Dlatego intencja Kordiana spotkała się z tak silną krytyką zgromadzonych w kościelnej krypcie spiskowców. Prezes wyraźnie rysował niebezpieczne konsekwencje carobójstwa. Taka zbrodnia ściągnęłaby na Polskę i Polaków morze represji, a korzyści z niej dla kraju i Europy byłyby wątpliwe. Wszak unicestwienie imperatora nie złamie potęgi Rosji, imperium zemści się na narodzie, który mordercę wydał na świat, a zemsta unurza się we krwi. Słuszna i roztropna krytyka nie dociera jednak do zapalonego umysłu młodzieńca, gotów jest wprowadzić swój zamysł w życie, uczynić z Polski „Winkelrieda narodów”, nawet przy sprzeciwie samych Polaków. I choć wszyscy spiskowcy, wiedzeni rozumem Prezesa, opuszczają go, ów mimo woli ogółu decyduje się samotnie uwolnić świat od tyrana. W noc po koronacji, pełniąc wartę w carskim pałacu, zamierza zabić cara, który sięgnął po świętą koronę Piastów i Jagiellonów. Lecz w drodze do komnaty, w której śpi nieświadomy niebezpieczeństwa car, umysł Kordiana oplatają wytwory jego nadpobudliwej wyobraźni - Strach i Imaginacja. Zasnuwając mu oczy zasłoną straszliwych majaków. Zdawałoby się niezłomna wola, nakazująca odebrać życie imperatorowi z każdym następnym krokiem słabnie. Umysł i serce zaprząta bez reszty walka ze swawolną wyobraźnią, którą powoli opanowuje słabość zamachowca. Wreszcie przegrywa tę walkę z sobą samym - pada zemdlony u drzwi carskiej komnaty.

Źródłem tragedii w której utonął duch Kordiana okazuje się być słabość, bezsilność jednostki w obliczu konfrontacji z żywą historią. Zapalczywy młodzieniec postawił sobie zadanie, którego nie był w stanie wykonać - zniszczył go własny strach.

Konrad i Kordian żywili tak silne uczucia w stosunku do ojczyzny, że pochłonął ich żywy obłęd – pierwszy tak się w nim zatracił, że nie cofnął się nawet przed bluźnierstwem, drugiego zabił strach, wszak jednak nie taki zwykły – starach, w którym burzył się gorączkowy afekt – miłość pałająca nienawiścią.

Czytając „Dziady”, śledząc dzieje Kordiana trudno się oprzeć rozpaczy, jaka niby wąż obślizgły wije się w gąszczu liter ułożonych w słowa, wlewa się w człowieka jak w puste naczynie, a gdy już raz go wypełni – zostaje na zawsze.

Ilekroć usłyszę: „Polska”, zrazu stają mi przed oczami obrazy utkane piórem wieszczów, widzę i czuję, co widzieli i odczuwali oni. Jakby za sprawą niepojętych czarów, usnutych w melodyjnym brzmieniu wierszy i poematów, duch mój wzrasta, skrzydeł dostaje i nimi niesiony, prowadzi mnie w tamte dni, czasy, przeżycia, obyczaje, gdzie jeden los w jedno, z jedną sprawą spleciony – Polsko! „Wytrwaj, a staniesz potężna i cała!”

Słowa te wypowiedział w „Proroctwie kapłana polskiego” Wincenty Pol – wieszcz, wieszczów spadkobierca – prorok, proroków następca, usynowiony wojownik od obcych narodów - w Polskę duchem wrośnięty.

Jeden zwłaszcza z jego utworów zasługują tu na naszą szczególną uwagę, mowa będzie o „Proroctwie kapłana polskiego” – znać w nim mickiewiczowską nutę, już w pierwszych strofach napotykamy zadziwiającą zgodność tematu i poniekąd formy.