powrót do strony głównej

archiwum

w tym wydaniu: 

Mariusz Dastych:

z kim ta wojna?

Krzysztof Jakubowski:

wystawa

Zbyszek Koreywo:

prowokacja

Maciej Korkuć:

czerwone szwadrony śmierci

Józef Krenz:

śledztwo

siekacz

Radom 1976

Radosław Sikora:

jak walczono

 

Marcin Zaręba:

upalny czerwiec

 

 

28 czerwca 1956 r. w Poznaniu doszło do wybuchu społecznego protestu. Zdesperowani robotnicy poznańskich zakładów pracy postanowili upomnieć się o swe prawa. Walki demonstrantów, najpierw z funkcjonariuszami UB, a następnie wkraczającym do miasta wojskiem, trwały dwa dni. Bilans zajść był tragiczny. Według dotychczasowych ustaleń w Poznaniu zginęło 75 osób, choć, jak się wydaje, rzeczywista liczba ofiar może być większa. Kilkuset demonstrantów odniosło rany i obrażenia. W następnych dniach władze przystąpiły do wyszukiwania najbardziej aktywnych uczestników zajść. Po zatrzymaniu przewożono ich do punktów przesłuchań, a następnie do więzień. Aresztowania objęły kilkaset osób. Część z nich została zwolniona, jednak wobec 158 osób śledztwo trwało nadal. Osoby te zostały oskarżone i skazane w przygotowywanych procesach. Pierwszy z nich, tzw. proces trzech, rozpoczął się 27 września 1956 r. Oskarżono w nim Józefa F., Kazimierza Ż., Jerzego S. o to, że wraz z innymi sprawcami w bestialski sposób zamordowali idącego bez broni kaprala Zygmunta I., funkcjonariusza bezpieczeństwa. Proces zakończył się wyrokiem skazującym oskarżonych na kilkuletnie kary więzienia. Równocześnie rozpoczął się tzw. proces dziewięciu. Oskarżono ich o udział w demonstracji, a następnie walkach zbrojnych. 12 października 1956 r. zapadł wyrok, większość oskarżonych skazano na kary od 2 do 6 lat pozbawienia wolności, dwóch uniewinniono. 5 października 1956 r. rozpoczął się tzw. proces dziesięciu. W akcie oskarżenia napisano, że "w dniu 28 czerwca 1956 r. w Poznaniu, w czasie strajku i demonstracji, grupy awanturników i elementy kryminalne rozpoczęły wrogą akcję, w wyniku której dopuszczono się aktów gwałtu i terroru. W rezultacie tej przestępczej działalności padli zabici i ranni oraz wynikły poważne straty materialne. Aktywnymi uczestnikami wystąpień antypaństwowych byli między innymi wszyscy oskarżeni". Do wydania wyroku jednak nie doszło. Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowił zwrócić akta prokuraturze celem uzupełnienia śledztwa. Przez następne dziesięciolecia nikt nie zajmował się sprawą Poznańskiego Czerwca 1956 r. Było to zgodne z zaleceniem samego Władysława Gomułki - ówczesnego I sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej - nakazującym "zapuścić żałobną kurtynę milczenia" nad tragedią, jaka rozegrała się w Poznaniu 28 czerwca. Gomułka potraktował to jako konflikt w rodzinie i zlecał, by pochylić się nad grobami uczestników walki po obu stronach. 6 września 1991 r. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu wszczęła śledztwo w sprawie bezprawnych działań osób i organów władzy w związku z wydarzeniami poznańskimi 28-29 czerwca 1956 r., a w szczególności: wydania rozkazu strzelania do demonstrantów i spowodowania śmierci co najmniej kilkudziesięciu osób, spowodowania obrażeń ciała u osób biorących udział w demonstracji oraz u osób zatrzymanych, w wyniku postrzelenia lub pobicia. Podstawą do wszczęcia śledztwa było zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa złożone przez Związek Powstańców Poznańskiego Czerwca 1956 r. W swym wniosku Związek prosił o ustalenie, kto jest odpowiedzialny za doprowadzenie do sytuacji społecznej, która zaowocowała wybuchem walk i śmiercią wielu uczestników zajść; ustalenie, kto wydał rozkaz ściągnięcia do Poznania oddziałów wojska i strzelania do tłumu, ponosi on bowiem bezpośrednią odpowiedzialność za masakrę; wznowienie umorzonego w 1956 r. śledztwa przeciw funkcjonariuszom bezpieczeństwa, dopuszczającym się stosowania tortur wobec osób zatrzymanych w Poznaniu.

Wszczęte na wniosek Związku postępowanie zostało zarejestrowane pod numerem Po.5 S. 7/91/UB. Postępowanie mające ustalić okoliczności przestępstwa trwało kilka lat. Przesłuchano kilkudziesięciu świadków oraz przeprowadzono kwerendy w archiwach centralnych, w tym w Archiwum Urzędu Ochrony Państwa i Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. Pozwoliło to na zebranie dużej liczby zeznań i dokumentów archiwalnych obrazujących przyczyny i przebieg Poznańskiego Czerwca. Śledztwa nie udało się jednak zakończyć. 28 stycznia 1999 r. zostało zawieszone, w związku z likwidacją 18 stycznia 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zostało ono podjęte w 2000 r. przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej. Głównym wątkiem śledztwa jest ustalenie okoliczności wybuchu społecznego niezadowolenia w Poznaniu oraz ustalenie osób odpowiedzialnych za wydanie rozkazu użycia broni przeciw demonstrantom, w wyniku czego śmierć poniosło kilkadziesiąt osób. W pierwszym okresie sporządzono listę świadków - uczestników tamtych wydarzeń - oraz ustalono ich aktualne adresy i rozpoczęto ich przesłuchiwanie. Pozwoliło to na ustalenie wielu nowych okoliczności dotyczących przebiegu Poznańskiego Czerwca. Równocześnie pojawiło się wiele wątpliwości i pytań, gdyż niektóre okoliczności sprawy nie były dotychczas badane i nie występują w dostępnych źródłach archiwalnych. Szansą na ich rozwiązanie może być pozyskanie na potrzeby śledztwa całości archiwaliów dotyczących tej sprawy. Dokonano przeglądu repertoriów w celu odszukania zapisów dotyczących prowadzonych postępowań i spraw wytoczonych przeciw uczestnikom zajść oraz różnorodnych form represji zastosowanych wobec tych osób. Zaangażowani w śledztwo prokuratorzy OKŚZpNP, po dokładnym przeanalizowaniu akt tych spraw, ustalili nazwiska i adresy kolejnych świadków, których zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla wyjaśnienia wszystkich okoliczności. OKŚZpNP podjęła ścisłą współpracę z OBEP w Poznaniu. Umożliwia to wspieranie postępowania prokuratorskiego wynikami badań naukowych, a tym samym pełniejsze rozpoznanie okoliczności dotyczących Poznańskiego Czerwca 1956 r.Śledztwo jest kontynuowane. Trudno określić termin jego zakończenia, ze względu na konieczność przesłuchania dużej liczby świadków oraz przeanalizowania kolejnych istotnych dokumentów archiwalnych.

powrót do strony głównej