Przedmiotem rachunku kosztów są zawsze koszty prowadzenia działalności gospodarczej wymagającej wykorzystania zasobów majątkowych przedsiębiorstwa i pracy ludzkiej. Tak więc jako przedmiot rachunku kosztów są traktowane koszty ponoszone przy wykorzystaniu wyrobów, koszty ponoszone w związku ze świadczeniem usług oraz koszty ponoszone przy wykonywaniu określonych funkcji.

Aby wyroby były wytwarzane a usługi świadczone muszą istnieć i funkcjonować jednostki gospodarcze, które są gotowe zaspokoić zapotrzebowanie w tym zakresie. Podmiotem rachunku kosztów jest więc jednostka gospodarcza prowadząca daną działalność gospodarczą polegającą na wykorzystaniu wyrobów lub świadczeniu usług.

Podstawowym celem rachunku kosztów prowadzonego systematycznie w przedsiębiorstwie jest dostarczenie decydentom wieloprzekrojowych informacji ekonomicznych o kosztach działalności. Informacje generowane przez rachunek kosztów potrzebne są do:

Rachunek kosztów pełni więc służebną rolę wobec procesów decyzyjnych i kontrolnych. Podstawowym zadaniem systematycznie prowadzonego rachunku kosztów jest bowiem generowanie informacji ekonomicznych potrzebnych do zarządzania przedsiębiorstwem. Informacje te uzyskuje się w wyniku procesu przetwarzania obejmującego zespół działań i procedur właściwych systemowi rachunkowości, jak też specyficznych dla systemu rachunku kosztów.

Rachunek kosztów stanowi wyodrębniony podsystem systemu informacyjnego rachunkowości zajmujący się ustaleniem, w różnych przekrojach, wyrażonej w pieniądzu wartości nakładów pracy żywej i uprzedmiotowionej oraz usług obcych poniesionych w ustalonym czasie i z określonym przeznaczeniem. Systematycznie prowadzony rachunek kosztów dostarczający informacji o kosztach minionych okresów bazuje na ogólnej metodologii rachunkowości i wykorzystuje różnorodne jej procedury. Podstawą tworzenia tych informacji jest udokumentowany pomiar wartościowy procesów zużycia zasobów majątkowych przedsiębiorstwa i pracy żywej, o których to procesach informacje polegają przetwarzaniu w systemie informacyjnym rachunkowości.

Systematyczny rachunek kosztów jest mocno powiązany z dwoma innymi działami współczesnej rachunkowości z rachunkowością finansową i rachunkowością zarządczą. Rachunkowość finansowa jest związana z dostarczeniem informacji historycznych głównie odbiorcom zewnętrznym z otoczenia jednostki gospodarczej. Podstawowym źródłem tych informacji jest obligatoryjne roczne sprawozdanie finansowe jednostki. Informacje dostarczane przez rachunkowość finansową powinny odpowiadać ogólnie akceptowanym zasadom, z których nadrzędną jest przedstawienie użytkownikom zewnętrznym wiernego obrazu sytuacji finansowej przedsiębiorstwa.

Rachunkowość zarządcza koncentruje się na dostarczeniu informacji ekonomicznych grupie użytkowników wewnętrznych z jednostki gospodarczej. Informacje tworzone przez rachunkowość zarządczą są pomocne kadrze kierowniczej przedsiębiorstwa w podejmowaniu odpowiednich decyzji, planowaniu i kontroli działalności. Przy tym są to zarówno informacje dotyczące przeszłości, jak i informacje planistyczne. Podstawową cechą informacji dostarczanych przez rachunkowość zarządczą jest ich istotność i użyteczność przy podejmowaniu decyzji ekonomicznych.

Rachunkowość finansowa, rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza stanowią spójny informacyjny rachunkowości jednostki gospodarczej. System ten, wraz z informacjami o charakterze niefinansowym czerpanymi z przedsiębiorstwa i spoza niego, składa się na system informacyjny zarządzania.

Powiązanie systematycznie prowadzonego rachunku kosztów z rachunkowością zarządczą jest ukazane schematycznie na rysunku 1.

Rysunek 1. Rachunek kosztów w systemie rachunkowości.

Źródło: E. Nowak, Rachunek kosztów, Wydawnictwo „EKSPERT”, Wrocław 1998, s. 14.

 

Przedstawione na tym rysunku koła obrazują zbiory informacji generowanych przez rozpatrywane segmenty rachunkowości. Częścią wspólną tych zbiorów są informacje powstające w systematycznie prowadzonym rachunku kosztów, które stanowią segment informacji wykorzystywanych zarówno przez rachunkowość finansową jak też przez rachunkowość zarządczą. Informacjami generowanymi w systemie rachunku kosztów wykorzystywanymi przez rachunkowość finansową są informacje o kosztach wytworzenia produktów. Informacje te stanowią podstawę wyliczenia kosztu uzyskania przychodu przy ustalaniu wyniku finansowego jednostki gospodarczej. Ponadto rachunek kosztów dostarcza rachunkowości finansowej informacji potrzebnych przy wycenie produktów gotowych, półproduktów i produktów w toku, których zapasy są wykazywane w bilansie jednostki. Wyszczególnione informacje kosztowe są więc niezbędnymi elementami wykorzystywanymi w rachunku zysków i strat oraz w rachunku bilansowym, które to rachunki są domeną rachunkowości finansowej.

Informacje o kosztach wytworzenia produktów stanowią także podstawę przeprowadzenia szeregu rachunków decyzyjnych w systemie rachunkowości zarządczej. Jednostkowe koszty wytworzenia produktów stanowią jeden z elementów tworzących ceny sprzedaży wyrobów i usług. Poziom kosztów wytworzenia jest także jednym z podstawowych parametrów oraz ekonomicznych określających rentowność różnych produktów oraz efektywność gospodarowania zasobami majątkowymi przedsiębiorstwa. Rachunek kosztów jest także podstawowym źródłem informacji o kosztach grupowanych w innych przekrojach na potrzeby podejmowania decyzji i kontroli działalności.

Systematycznie prowadzony rachunek kosztów, jako część składowa systemu rachunkowości, obejmuje ciąg uporządkowanych i logicznie ze sobą powiązanych czynności, których podstawowym zadaniem jest przetwarzanie informacji o kosztach. Ogólny schemat przetwarzania informacji w rachunku kosztów jest przedstawiony na rysunku 2.

Rysunek 2. Rachunek kosztów jako system przetwarzania.

Źródło: E. Nowak, Rachunek kosztów, Wydawnictwo „EKSPERT”, Wrocław 1998, s. 17

 

Na wejściu do systemu przetwarzania informacji w rachunku kosztów znajdują się dwojakiego rodzaju informacje. Pierwszymi z nich, oznaczonymi na rysunku 1, jako wejście 1, są informacje o rzeczywistym przebiegu działalności gospodarczej dotyczące wykonywanej produkcji. Drugim rodzajem informacji, oznaczonym przez wejście 2, są informacje źródłowe o kosztach działalności odzwierciedlające zużycie zasobów majątkowych przedsiębiorstwa i pracy ludzkiej.

Na wyjściu z systemu przetwarzania informacji w rachunku kosztów uzyskuje się informacje dotyczące kosztów wyróżnionych jednostek odniesienia tj. wytwarzanych wyrobów lub świadczonych usług. Informacje pochodzące z systemu kosztów są wykorzystane:

Systematycznie prowadzony rachunek kosztów wykorzystuje ogólne procedury właściwe dla rachunkowości takie, jak:

Uwzględnia on także ogólne zasady rachunkowości takie, jak: memoriałowa, ciągłości i kompletności ewidencji, kontynuacji działania, współmierności kosztów i przychodów, ostrożnej wyceny periodyzacji. Oprócz tego rachunek kosztów wykorzystuje pewne specyficzne procedury, z których najważniejszą jest kalkulacja.

Rachunek kosztów jako system przetwarzania informacji kosztowych obejmuje następujące działania i czynności:

1. pomiar kosztów sprawdzających się do ustalenia ilościowego zużycia składników majątku przedsiębiorstwa i pracy żywej zaangażowanych w działalności gospodarczej oraz wartościowej wyceny tego zużycia,

2. dokumentowanie wszystkich operacji gospodarczych dotyczących zużycia składników majątku jednostki i pracy żywej w związku z procesami zaopatrzenia, produkcji, sprzedaży i zarządzania,

3. ewidencję ponoszonych kosztów na kontach wchodzących w skład zakładowego planu kont w celu zgrupowania kosztów w systemie księgowym w przyjętych przekrojach ewidencyjnych,

4. kalkulację kosztów produktów polegającą na okresowej prezentacji informacji o poniesionych kosztach w formie sprawozdań wewnętrznych i zewnętrznych,

5. sprawozdawczość6. kosztową obejmującą ocenę poziomu i struktury kosztów rzeczywiście poniesionych, ich dynamiki oraz odchyleń kosztów rzeczywistych od kosztów uznanych za wzorcowe,

7. analizę kosztów obejmującą ocenę poziomu i struktury kosztów rzeczywiście poniesionych, ich dynamiki kosztów rzeczywistych od kosztów uznanych za wzorcowe.

Uwzględniając wymienione przekroje grupowania kosztów można wydzielić w systemie rachunku kosztów trzy obszary, którym przyporządkowano specyficzne zadania:

a) rodzajowy rachunek kosztów służący do pomiaru i ewidencji ponoszonych kosztów według rodzajów,

b) podmiotowy rachunek kosztów, w ramach którego koszty nie dające się bezpośrednio przypisaćc) do produktów są rozdzielane na miejsca ich powstania,

d) przedmiotowy rachunek kosztów, określany także mianem rachunku kalkulacyjnego, którego zadaniem jest ustalenie kosztów wytworzenia przypadających na jednostkę produktu.

Przepływ informacji o kosztach w ramach wymienionych segmentów rachunku kosztów jest przedstawiony na rysunku 3.

Źródło: E. Nowak, Rachunek kosztów, Wydawnictwo „EKSPERT”, Wrocław 1998, s. 18.

 

Grupowanie kosztów w systemie rachunku kosztów może odbywać się w dwóch wariantach. W wariancie pierwszym koszty są grupowane w układzie rodzajowym i układzie przedmiotowym. Z kolei w wariancie drugim koszty są grupowane w trzech wymienionych układach: rodzajowym, podmiotowym i przedmiotowym.

Możliwe zestawy informacji o kosztach dostarczane przez rachunek kosztów są różnorodne. Informacje te mogą dotyczyć całokształtu działalności przedsiębiorstwa bądź wybranych wycinków. Możliwe jest generowanie informacji o kosztach przedsiębiorstwa jako całości lub też poszczególnych jego jednostek organizacyjnych. Wszystkie te informacje wynikają z ewidencji kosztów, kalkulacji i sprawozdawczości finansowej.

Rachunek kosztów może być prowadzony w trybie ex post i dostarczać informacji o kosztach poniesionych w przeszłości, lub w trybie ex ante i być źródłem informacji o kosztach przewidywanych. Informacji o kosztach minionych okresów dostarcza systematycznie prowadzony rachunek kosztów. Podstawą tych informacji jest udokumentowany pomiar pieniężny procesów zużycia zasobów majątkowych jednostki i pracy żywej. Z kolei koszty przewidywane są efektem prac planistycznych.

Nowoczesny rachunek kosztów jest zorientowany zarówno na wewnętrznych użytkowników informacji z przedsiębiorstwa, jak i na użytkowników zewnętrznych z otoczenia przedsiębiorstwa. Uwzględniając taki podział odbiorców informacji o kosztach można wyróżnić wewnętrzną i zewnętrzną funkcję informacyjną rachunku kosztów.

Rachunek kosztów, poprzez odpowiednie dane liczbowe odwzorowuje procesy gospodarowania w przedsiębiorstwie i tworzy informacje niezbędne do planowania i kontroli tych procesów. Z punktu widzenia celu stawianego przed rachunkiem kosztów możemy wyodrębnić trzy grypy informacji o kosztach:

1. koszty dla potrzeb wyceny składników majątkowych,

2. koszty dla potrzeb związanych z podejmowaniem decyzji,

3. koszty dla potrzeb kontroli.

Rozpatrując potrzeby informacyjne związane z wyceną składników majątkowych i pomiarem wyniku finansowego możemy wyróżnić dwie grupy kosztów: koszty stałe i koszty wygasłe.

Rysunek 4 .Podział kosztów.

Źródło: Gertruda Krystyna Świderska: Rachunkowość w zarządzaniu firmą, Zakład Doradztwa i Wydawnictw P.W. „FRAMAX”, Skierniewice 1995, s.8

 

Pomiar kosztów wygasłych i niewygasłych jest ważne w rachunkowości finansowej dla pomiaru wyniku i wyceny zapasów. W standardach rachunkowości wymaga się by dla potrzeb wyceny zapasów były dwie grupy: produktów i okresu. Koszty produktów są identyfikowane z dobrami nabytymi lub wytworzonymi w celu odsprzedaży. W przedsiębiorstwie produkcyjnym są to koszty związane z produktami, są one uwzględnione przy wycenie wyrobów gotowych i produkcji niezakończonej. Dopóki produkty nie zostaną sprzedane koszty ich wytworzenia są ujmowane jako zapasy w aktywach bilansu.

W przedsiębiorstwie produkcyjnym wszystkie koszty produkcyjne są traktowane jako koszty produktów, a koszty nieprodukcyjne jako koszty okresu. W przedsiębiorstwie handlowym dobra nabyte w celu odsprzedaży są traktowane jako koszty produktów, a wszystkie inne koszty, takie jak administracyjne, handlowe są traktowane jako koszty okresu.

Rysunek 5. Przedstawia schemat podziału kosztów okresu:

Źródło: Gertruda Krystyna - Świderska: Rachunkowość w zarządzaniu firmą, Zakład Doradztwa i Wydawnictw P.W. „FRAMAX”, Skierniewice 1995, s, 9

 

 

W procesie wyboru rozwiązań budżetowania zasadnicze znaczenie ma zrozumienie potrzeb i oczekiwań wiązanych z tą metodą zarządzania w przedsiębiorstwie. Tworzenie i udoskonalenie procedury budżetowania powinno być działaniem zgodnym z celami strategicznymi przedsiębiorstwa. Pierwszym etapem opracowania procedury budżetowania w konkretnym przedsiębiorstwie jest rozpoznanie możliwości wykorzystania tej metody oraz określenie celów budżetowania przez zespół obejmujący kadrę kierowniczą i pracowników komórek organizacyjnych, którzy będą uczestniczyć w realizacji budżetowania.

Podstawowym celem budżetowania jest dyscyplinowanie i kontrola wydatkowania środków stanowiących element kreowania działalności proefektywnościowej oraz dyscyplinowanie czasu realizacji zadań produkcyjnych.

Budżetowanie nie powinno być rozwiązaniem doraźnym, lecz systemowym. Ma ono na celu utrzymanie dyscypliny kosztów i czasu produkcji, od etapu projektowania na sprzedaży kończąc. Sprzyja poprawnie rentowności produkcji. Podnosi efektywność ekonomiczną przedsiębiorstwa i poziom akumulacji, niezbędny do realizacji celów strategicznych. Głównym zagadnieniem w budżetowaniu jest doskonalenie operatywnego zarządzania produkcją poprzez wykorzystanie narzędzi finansowych.

Wybór celów jest ściśle powiązany z funkcjami budżetowania w przedsiębiorstwie. Budżetowanie może pełnić następujące funkcje:

Wprowadzenie procedury budżetowania nie rozwiązuje bezpośrednio problemów, lecz je ujawnia. Podnosi ogólny, poziom zorganizowania przedsiębiorstwa. Porządkuje podstawowe relacje między przychodami i kosztami oraz stwarza przez to możliwości poprawy efektywności gospodarowania .Można wyróżnić następujące krótkookresowe operacyjne cele budżetowania:

Doskonalona organizacja procesu produkcji sprzyja wzrostowi jakości produktów i optymalizacji wyników ekonomicznych. W związku z realizacją procedury budżetowania powstaje szeroka płaszczyzna współdziałania pracowników. Sprzyja to przepływowi informacji wewnątrz przedsiębiorstwa.

Z budżetowaniem można wiązać także grupę celów o charakterze średniookresowym taktycznym. Służy ono szczególnie:

Dlatego z budżetowaniem można również wiązać cele o charakterze długookresowym strategicznym. Należą do nich:

Wdrażanie budżetowania w przedsiębiorstwie wiąże się ze spełnieniem określonych wymagań. Od stopnia ich spełnienia zależą bezpośrednie i pośrednie efekty ekonomiczne. Do najważniejszych wymagań procedury budżetowania należy zaliczyć:

Budżetowanie jest pewnym istotnym etapem procesu podnoszenia efektywności gospodarowania. Jest metodą o stosunkowo długim okresie rozwoju pochodzącym do uzyskania stadium dojrzałości w przedsiębiorstwie. Wymaga stopniowego rozszerzenia zakresu stosowania w trakcie wielu cyklów produkcyjnych. Zadanie to jest ułatwione przy zastosowaniu dostępnych obecnie narzędzi informacyjnych.

W procesie wdrażania budżetowania czynnikiem sprzyjającym może mieć silnie poczucie potrzeby jego wprowadzenia do przedsiębiorstwa. Potrzeba innowacji rodzi się i upowszechnia pod wpływem różnych czynników, z efektem naśladownictwa włącznie. Najsilniej jednak przemawiają spodziewane efekty ekonomiczne i możliwość przełamania bariery organizacyjnej. Skuteczność procedury budżetowania wiąże się ściśle ze sposobem organizacji przez kierownictwo przedsiębiorstwa prac wdrożeniowych. Dostosowanie mechanizmu budżetowania do konkretnych warunków działania dobrze służą metody pracy zespołowej w grupie kompetentnych pracowników.

Budżetowanie jest narzędziem decentralizacji zarządzania na średni szczebel kierowniczy. Rozumie się przez to zarówno swobodę inicjatyw i przedsiębiorczości oraz delegowanie kompetencji do podejmowania decyzji. W bieżącej działalności gospodarczej przedsiębiorstw, objętej procedurą budżetowania, centralną funkcje pełnią kierownicy tych komórek organizacyjnych, którzy są odpowiedzialni za realizacje wyznaczonych zadań rzeczowych i dysponują limitami środków finansowych na pokrycie poszczególnych grup kosztów. W przyjętych procedurach budżetowania nazywa się ich dysponentami budżetu lub dysponentami grup kosztów.

Budżetowanie nie rozwiązuje wszystkich problemów firmy, jednak doskonali jej zarządzanie . Efekty budżetowania występuje w pewnej relacji do zamierzonych celów. Zależą one od spełnienia wymogów procedury oraz od włożonego wysiłku w pracę na różnych odcinkach.

Zmiany w organizacji i korzyści z budżetowania ujawniają się stopniowo. Po kilku miesięcznych cyklach stosowania procedury załoga poznaje nowy mechanizm zarządzania i finansowania przedsiębiorstwa. Doświadczenie to pozwala ocenić pierwsze relacje na wprowadzone zmiany oraz określić kierunki dalszego usprawniania procedury. Po pewnym, np. rocznym okresie stosowania procedury można spodziewać się wymiernych efektów. Wyrażają one w oszczędności kosztów, zmniejszeniu nakładów rzeczowych i czasu pracy.

Bezpośrednie efekty stosowania metody budżetowania znajdują odzwierciedlenie w wynikach ekonomicznych przedsiębiorstwa. Mogą być zatem przedmiotem pomiaru i analizy. Do bezpośrednich efektów stosowania procedury budżetowania można zaliczyć:

Do pośrednich efektów stosowania budżetowania zalicza się:

Budżetowanie w przedsiębiorstwie ma jednakże szersze znaczenie praktyczne. Organizatorom i zarządzającym procesem produkcji chodzi tu o ustanowienie mechanizmu składającego się na system zarządzania obejmującego jednocześnie: planowanie, sterowanie, motywowanie i kontrolę. Powiązanie przychodów, kosztów i wyniku finansowego poszczególnych zleceń produkcyjnych w spójny system planów finansowych umożliwia zarządzanie procesem finansowania całego przedsiębiorstwa. Zarządzanie całością jest oparte na wielopoziomowej optymalizacji zadań cząstkowych

Budżetowanie może być jednym ze sposobów wprowadzenia do zarządzanego tradycyjnie przedsiębiorstwa myślenia innowacyjnego, opartego na odpowiednich motywacjach i wysokim zaangażowaniu załogi w sprawy przedsiębiorstwa. Na tle procedury budżetowania powstaje potrzeba wymiany informacji, spotkań i współdziałania różnych grup zawodowych, konstruktorów, technologów, mistrzów i finansistów. Pracownicy konfrontują swoje opinie, uwzględniają uzasadnione wymagania i potrzeby partnera, umawiają się co do zasad współpracy, kierując się przy tym wspólnie podejmowanym interesem firmy. Wzrasta aktywność komórek organizacyjnych odgrywających wyznaczone role w tworzącej się nowej organizacji. W ten sposób następuje przełamanie tradycyjnego rozdziału na piony i służby. Budżetowanie jest również sposobem ekonomicznej edukacji pracowników wydziałów produkcyjnych i zarazem powoduje wzrost zainteresowania pionu finansowo-księgowego przygotowaniem i przebiegiem produkcji.

Budżetowanie jako metoda zarządzania wzmacnia poczucie wspólnych celów i działania w interesie przedsiębiorstwa. Pracownikom wykonującym zadania wskazuje się na korzyści wynikające ze zmian w dotychczasowej organizacji. Przyjmują oni twórcze i zaangażowane postawy. Budżetowanie stanowi specyficzny pomost dla wszystkich obszarów zarządzania. Stawia się w nim wymagania także wobec dziedzin stosunkowo odległych od zagadnień finansowych, takich jak na przykład gospodarka materiałowa. Uporządkowanie poszczególnych dziedzin w nowoczesny, zintegrowany system planowania poprawia ogólny poziom zorganizowania firmy, pośrednio zaś wzmacnia jej stabilność i pozycję rynkową.

Wzrost poziomu zorganizowania przedsiębiorstwa przenosi się na lepsze wyniki ekonomiczne w postaci skrócenia cyklu produkcyjnego, obniżenia zaangażowanych nakładów czy syntetycznych efektów finansowych. Może to powodować wzrost zainteresowania firmą, stanowiąc dla partnerów handlowych przesłankę efektywności transakcji, solidności i akceptowanego poziomu ryzyka. Dobrze zorganizowane przedsiębiorstwo to także istotny składnik budowy morale, prestiżu i motywacji wiążącej z przedsiębiorstwem swoją przyszłość.

Istnieje bezpośredni związek między budżetowaniem a polityką finansową przedsiębiorstwa. Za pomocą budżetowania rozstrzygamy problemy z natury rzeczy będące przedmiotem zainteresowania polityki finansowej. Przyjęcie w procedurze budżetowania rozwiązania należy wiedzieć także w kontekście wyborów dokonywanych przez kierownictwo przedsiębiorstwa w związku z realizacją celów firmy.

W przedsiębiorstwie, podobnie jak w dziedzinie finansów publicznych na szczeblu państwa, prowadzi się politykę i gospodarkę finansową. Nie można jednak utożsamiać obu kategorii. Gospodarkę finansową określa się jako wszystkie czynności związane z przygotowaniem i realizacja operacji pieniężnych w przedsiębiorstwie, tzn. obejmujące gromadzenie przychodów i dokonywanie wydatków pieniężnych. W najogólniejszym ujęciu gospodarka finansowa obejmuje:

Polityka finansowa wyraża się poprzez dokonywanie wybór, wyznaczanie celów i stosowanych do nich metod i środków. Natomiast gospodarka finansowa i planowanie finansowe należą do podstawowych form wyrażania takiej lub innej polityki finansowej i polegają na organizacji i wykonaniu technicznych operacji finansowych.

Istotą polityki finansowej, jest dokonywanie wyborów spośród różnych możliwych alternatyw. Jeżeli zatem nie ma możliwości wyboru, lub gdy wybór jest istotnie ograniczony, wówczas nie ma możliwości stosowania polityki gospodarczej, używa się do określenia sekwencji praktycznych działań prowadzących do realizacji wyznaczonych celów.

Prowadzenie polityki finansowej przedsiębiorstwa należy rozróżnić szczebel decyzyjny i wykonawczy. Na szczeblu decyzyjnym polityka finansowa przejawia się w formie decyzji organów firmy, wyrażających w ten sposób określone treści funkcji kierowniczych. Na szczeblu wykonawczym natomiast, kompetentni pracownicy, działając w zorganizowany sposób, uczestniczą w przygotowywaniu decyzji finansowych. Stopień centralizacji lub uspołecznienia kompetencji w zakresie prowadzenia polityki finansowej jest również przedmiotem politycznego wyboru.

Podmiotem bezpośrednio odpowiedzialnym za wyznaczenie polityki finansowej przedsiębiorstwa jest dyrektor finansowy. W dużych firmach kreacją poszczególnych elementów polityki finansowej zajmują się szefowie służb finansowych, w tym główny księgowy. Realizacja polityki finansowej przypada grupie wyspecjalizowanych komórek finansowych, a w szerszym sensie, całej załodze przedsiębiorstwa.

W centrum zainteresowań polityki finansowej jest realizacja celów firmy w aspekcie finansowym. Polityka finansowa przedsiębiorstwa koncentruje się na celach i wyborze odpowiednich metod i środków realizacji. Mogą to być ogólnie sformułowane cele przedsiębiorstwa, wynikające bezpośrednio z jego przedmiotu działalności lub z wytyczonych w planach zadań ekonomicznych.

Państwo i jego organy określają prawne i finansowe warunki działania podmiotów gospodarczych. Chodzi tu o władze branżowe, skarbowe, terytorialne, celne oraz inne instytucje, które maja wpływ na działalność finansową przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo musi podporządkować się administracyjnym regulacjom wynikającym z obowiązujących przepisów prawa i polityki finansowej państwa.

Drugim czynnikiem zewnętrznym wpływającym na politykę finansową i warunki działania przedsiębiorstwa jest system bankowo-kredytowy, będący jednym z głównych źródeł zasilania w kapitał i decydujący o obsłudze finansowej przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo prowadząc politykę finansowa musi uwzględniać także swoje nieustannie zmieniające się otoczenie rynkowe, w skład którego wchodzą podmioty odgrywające różne role na rynku. Przetrwanie przedsiębiorstwa zależy przede wszystkim od jego siły konkurencyjnej, ponieważ na rynku toczy się nieustanna rywalizacja z wykorzystaniem różnych środków w celu poprawy pozycji konkurencyjnej.

Przedmiotem polityki finansowej jest także kształtowanie pożądanego wyniku finansowego przedsiębiorstwa, zarządzanie funduszami własnym i obcymi oraz kształtowanie przepływów pieniężnych o różnym horyzoncie czasowym.

Specyficznym obszarem polityki finansowej jest określenie materialnych motywacji załogi poprzez wykorzystanie systemu wynagrodzeń przedsiębiorstwa. Ten obszar może stanowić również względnie wyodrębnioną dziedzinę polityki wynagrodzeń. Polityka finansowa określa ogólną strukturę wynagrodzenia oraz zasady tworzenia i podziału funduszów załogi. Z drugiej strony, rzeczywista struktura kosztów i wysokość wypracowanego zysku wpływa na formułowanie polityki firmy i realny poziom dochodów pracowniczych.

Zadaniem polityki finansowej jest także budowa i doskonalenie mechanizmu funkcjonowania przedsiębiorstwa drogą wykorzystania środków i narzędzi finansowych. W ramach swobody działania przedsiębiorstwa istnieje teoretycznie prawie nieograniczona możliwość wyboru i rozwoju metod i środków polityki o charakterze finansowym. Skuteczność polityki finansowej przedsiębiorstwa, mierzona stopniem realizacji celów, zależy nie tylko od umiejętności wykorzystania zasobów, lecz także od antycypacji trendów i okazji na rynku, w tym także od umiejętności dostosowania się do polityki finansowej państwa.

Istotnym warunkiem skuteczności polityki finansowej jest nie tylko trafność i adekwatność wyborów, lecz również możliwość kontroli i oceny zgodności działań z zadaniami polityki finansowej. Od kierownictwa przedsiębiorstwa należy wymagać upowszechnienia podstawowych kierunków prowadzonej polityki finansowej wśród wszystkich tych pracowników, którzy w najmniejszym stopniu mają wpływ na jej realizację.

Na podstawie doświadczeń firm doradczych można dokonać ogólnej oceny stosowania polityki finansowej w polskich przedsiębiorstwach. Z wyłączeniem instytucji finansowych, stanowiących specyficzną grupę podmiotów gospodarczych, stosunkowo rzadko spotykamy się z przykładami pełnego wykorzystania w zarządzaniu tych możliwości, jakie daje prowadzenie polityki finansowej w rozwiniętej formie. O zakresie wykorzystania możliwości polityki finansowej może świadczyć przegląd wyspecjalizowanych służb w strukturze organizacyjnej oraz zestaw stosowanych narzędzi tej polityki.

System gospodarki rynkowej zakłada duży obszar swobody kształtowania stosunków finansowych. W wyniku transformacji ustroju gospodarczego następuje rozwój przedsiębiorczości orz zmiana stosunków własnościowych, a w konsekwencji, rozszerzenie oddziaływania mechanizmów rynkowych. W zachodzącym w Polsce procesie transformacji państwo stopniowo ogranicza zakres regulacji o charakterze administracyjnym. Powoduje to poszerzenie się pola wyboru dla przedsiębiorstw. W ten sposób otwierają się nowe możliwości korzystania z szerokiego spektrum instrumentów finansowych. Mechanizmy gospodarki rynkowej, jako bardziej efektywne, mają substytuować administracyjne narzędzia zarządzania, właściwe dla scentralizowanej gospodarki planowej.

Na zmieniające się warunki działania składają się nie tylko nowe możliwości, lecz również nowe zagrożenia dla podmiotów gospodarczych wynikające z wahań koniunktury gospodarczej, obecności międzynarodowej konkurencji orz rosnącego wpływu integracji europejskiej. W efekcie tych zmian zachodzi w przedsiębiorstwie potrzeba ciągłego przeglądu zasadności stosowanych rozwiązań organizacyjnych oraz zapotrzebowanie coraz bardziej efektywne metody i narzędzia zarządzania.

Budżetowanie stwarza nowe możliwości wyrażania polityki finansowej w zorganizowany sposób. Zespół pracowników odpowiedzialnych za organizację i wdrożenie mechanizmu budżetowania w przedsiębiorstwie poszerza tą drogą swoje doświadczenie zawodowe, stanowiąc po pewnym okresie praktyki kadrę wysoko kwalifikowanych specjalistów w zakresie polityki finansowej.

Rozwijając tę metodę w przedsiębiorstwie należy korzystać z dorobku dyscyplin finansowych i praktyki gospodarczej oraz poszukiwać nowych pomysłów opierając się na inwestycji i doświadczeniu kadry kierowniczej.

Oryginalność i ciągłe ulepszenie budżetowania, oparte na własnych rozwiązaniach może być elementem budowy tożsamości firmy, a jednocześnie obszarem przewagi konkurencyjnej wobec rynkowego otoczenia.