now@ on-line  czerwiec  2001

napisz do nas

powrót do strony głównej

archiwum

w tym wydaniu: 

AKI:

zamach

Anna Rataj:

burak wydania:

bur@k

Andrzej Olędzki:

micra:

Paweł Kos-Nowicki:

 
 

Sylwetki wielkich artystów:

Paweł Kos-Nowicki

Sir John Eliot Gardiner

Sir John Eliot Gardiner jest jednym z najbardziej wszechstronnych dyrygentów naszych czasów. Swą wiedzą i muzykalnością przeciwstawia się „tradycyjnym”, mającym swoje korzenie w romantyzmie, interpretacjom muzyki dawnej. Dzięki rosnącej popularności coraz częściej koncertuje z czołowymi orkiestrami symfonicznymi Europy i Stanów Zjednoczonych. W 1994 roku dwukrotnie uhonorowany został tytułem „Artysta Roku”. Wyróżnienia te otrzymał od jury „Deutschen Schallplattenkritik” i pisma „The Grammophon”.
W 1995 roku uznany został za „Dyrygenta Roku”. Sir John Eliot Gardiner zdobył więcej nagród niż jakikolwiek inny artysta. Przed nim jedynie Herbert von Karajan, mógł poszczycić się zdobyciem trzech prestiżowych tytułów w jednym roku.

Wizytówką Gardinera i jego zespołów – The Monteverdi Choir,
The English Baroque Soloists, Orchestre Révolutionnaire et Romantique – jest niezwykły smak i techniczne mistrzostwo, które w połączeniu z bardzo osobistym sposobem odczytania partytury przez Gardinera dają zawsze doskonałe rezultaty.

W ciągu 34-letniej pracy dyrygent zarejestrował ponad 200 płyt kompaktowych z muzyką od Renesansu do czasów nam współczesnych. Wśród nich znajdują się zarówno utwory powszechnie uznane i szanowane jak Pasje Johanna Sebastiana Bacha, Vespro z 1610 roku Claudio Monteverdiego czy Messa da Requiem Giuseppe Verdiego, jak i zupełnie nieznane. Wiele produkcji opatrzonych jest informacją „Światowa premiera”, „Pierwsze wykonanie na instrumentach z epoki”. Zaliczają się do nich m.in.: opera Les Boréades Jeana-Philippe Rameau (prawykonanie światowe 19.04.1975), Iphigenie en Aulide Christopha Willibalda Glucka (Erato 2292-45003-2), Messe Solennelle Hectora Berlioza (Philips 442 137-2). Rekonstruowanie lub odnajdywanie zapomnianych utworów jest jedną z pasji Sir Johna Eliota Gardinera. Według jego pomysłu odtworzona została wcześniejsza wersja beethovenowskiego Fidelia – Leonora (Archiv 453 461), zrekonstruował Requiem francuskiego kompozytora André Campry (Erato 2292-45993-2) i wiele innych dzieł, którym przywrócił pierwotne brzmienie. Zainteresowania dyrygenta nie ograniczają się jedynie do muzyki o najwyższym stopniu artyzmu. Jego repertuar obejmuje również utwory z pogranicza muzyki rozrywkowej – operetki Jacquesa Offenbacha, Emanuela Chabriera i Franza Lehára, songi Kurta Weilla.

Sir John Eliot Gardiner urodził się 20 kwietnia 1943 roku w Fontmell Magna w brytyjskim hrabstwie Dorset. Pracę z chórami rozpoczął w wieku 15 lat, a 3 lata później odbył tourneé po Środkowym Wschodzie prowadząc koncerty zespołu „Oxford and Cambridge Singers”. Po ukończeniu King’s Collage w Cambridge, gdzie studiował historię i arabistykę, rozpoczął studia muzykologiczne u Thurstona Darta w Londynie, później jako stypendysta rządu francuskiego kształcił się u Nadii Boulanger w Paryżu, następnie pod kierunkiem Georga Hursta doskonalił umiejętności dyrygenckie.

The Monteverdi Choir – powstał z jego inicjatywy w 1964 roku. Zespół został założony, jak mówi sam Gardiner „jako reakcja przeciw tradycji chóralnej Uniwersytetu Cambridge”, według której można było, nawet należało wykonywać dzieła różnych epok w dziewiętnastowiecznym stylu angielskim. „Śpiewano Palestrinę tak jakby był to Stanford, a Bacha jak Stainera”.Z Monteverdi Choir pierwszy raz występuje w 1966 roku w londyńskim Wigmore Hall. Z tego samego roku pochodzą pierwsze nagrania płytowe chóru z utworami Monteverdiego i Berlioza (!!!). Ta rozpiętość repertuaru okaże się później „znakiem firmowym” zespołu. W 1967 roku wystąpili w Katedrze w Ely, gdzie wykonali Vespro della Beata Vergine Claudio Monteverdiego w opracowaniu Gardinera. Rok później powtarza koncert w Londynie podczas Koncertów Promenadowych z nowo założoną przez siebie Monteverdi Orchestra. Był to pierwszy znaczący sukces młodego dyrygenta.

Ze współpracy tych zespołów powstały płyty z muzyką Claudio Monteverdiego, Henry Purcella, Jeana-Phillippe Rameau, Georga Friderica Haendla, również współczesnych. Orkiestra towarzyszyła Julianowi Bream’owi w koncertach gitarowych Joaquina Rodrigo, Lennoxa Berkeley’a.

Jednocześnie Gardiner współpracuje z londyńskimi teatrami operowymi. W 1969 roku debiutuje w English National Opera prowadząc przedstawienie Die Zauberflöte Wolfganga Amadeusa Mozarta. Dwa lata później wystawia w tej samej operze Die Entführung aus dem Serail Mozarta. W 1973 roku pierwszy raz występuje w Covent Garden dyrygując Iphigenie
en Tauride Christopha Willibalda Glucka.

The English Baroque Soloists Gardiner zakłada w 1977 roku. Niektóre źródła mówią jedynie o zmianie nazwy z Monteverdi Orchestra na English Baroque Soloists. W rzeczywistości obydwa zespoły działają równocześnie. W 1978 roku powstaje pierwsze nagranie The English Baroque Soloists dla Archiv Productions – Acis and Galatea Georga Friderica Haendla (Archiv 423 406-2), a w 1979 The Tempest Henry Purcella dla Erato (4509-
-96555-2) z Monteverdi Orchestra. The English Baroque Soloists zyskała sławę orkiestry „mozartowskiej”, dzięki doskonałym interpretacjom dzieł Wolfganga Amadeusa Mozarta.

Gardiner potrzebował jednak innej orkiestry. Zamierzał powiększyć swój repertuar o dzieła z kolejnych epok. Dlatego w 1990 roku założył Orchestre Révolutionnaire et Romantique, której celem jest wykonawstwo muzyki XIX wieku i początku XX wieku na instrumentach z epoki. Orkiestra zasłynęła wykonaniami i nagraniami symfonii Ludwiga van Beethovena (Archiv 439 900-2) i Roberta Schumanna (Archiv 457 591-2).

Do największych fonograficznych osiągnięć Gardinera i jego zespołów zaliczane są dzieła Claudio Monteverdiego, oratoria Georga Friderica Haendla, opery Wolfganga Amadeusa Mozarta z Don Giovannim (Archiv 445 870-2), Le Nozze di Figaro (Archiv 439 871-2) i Die Zauberflöte (Archiv 449 166-2). Produkcje te są owocem współpracy The Monteverdi Choir i The English Baroque Soloists. Orchestre Révolutionnaire et Romantique oprócz wspomnianych symfonii Beethovena i Schumanna zrealizowała wspólnie z The Monteverdi Choir Messa da Requiem Giuseppe Verdiego (Philips 442 142-2), Ein Deutsches Requiem Johannesa Brahmsa (Philips 432 140-2). Oba zespoły brały udział w pierwszym po 1827 roku i pierwszym w historii nagraniu Messe Solennelle Hectora Berlioza. W 1998 Gardiner zmierzył się z ostatnią operą Giuseppe Verdiego Falstaffem. Wykonanie zostało entuzjastycznie przyjęte przez krytykę.

The Monteverdi Choir, The English Baroque Soloists i Orchestre Révolutionnaire et Romantique wraz ze swoim dyrygentem zapraszani byli do udziału w wielu prestiżowych festiwalach muzycznych. Koncertowali w Salzburgu, na Festwoche der Alten Musik w Innsbrucku, Göttingen Haendel Festival, w Aix-en-Provance, w Edynburgu, w Bremie. W 1981 roku John Eliot Gardiner gościł razem z The Monteverdi Choir w Polsce na Wratislavia Cantans gdzie dyrygował dziełami Heinricha Schütza, Johanna Sebastiana Bacha, Henry Purcella, Johna Blowa i Benjamina Brittena.

Kontrakty w sezonie 1998/99 obejmują Europejskie Tourneé z Dixit Dominus Georga Friderica Haendla i Glorią Antonio Vivaldiego, wykonanie cyklu Symfonii Ludwiga van Beethovena w Wiedniu, Kalifornii oraz udział w Schumann Festival w Nowym Jorku.

Pomimo nawału pracy ze swoimi zespołami Sir John Eliot Gardiner dużo koncertował z orkiestrami grającymi na współczesnych instrumentach. Poza wspomnianymi teatrami operowymi, dyrygował Royal Concertgebouw Orchestra, Philharmonia Orchestra, London Symphony i London Philharmonic Orchestra, Chamber Orchestra of Europe oraz w Stanach Zjednoczonych w Dallas, Bostonie i Cleveland. Wydawać by się mogło, że
w tym momencie możliwości jednego człowieka do pogodzenia tylu obowiązków wyczerpują się. Nie dla Gardinera. Oprócz kierowania swoimi zespołami od 1980 do 1983 roku był pierwszym dyrygentem CBC Vancouver Orchestra, w latach 1983-85 dyrektorem muzycznym Opery Liońskiej, a w 1981-90 dyrektorem artystycznym Göttingen Haendel Festival i wreszcie w 1995 zakończył 4-letni kontrakt z NDR-Sinfonieorchester z Hamburga.

W 1994 roku z Wiener Philharmoniker nagrał Die Lustige Witwe Franza Lehára dla niemieckiej wytwórni Deutsche Grammophon (439 911-2). Entuzjastyczne recenzje potwierdzone zostały przyznaniem nagrody „Prix De La Nouvelle Academie Du Disque Lyrique”. Współpraca zaowocowała wieloma kontraktami z tą wybitną orkiestrą, między innymi dyrygował
Gardiner na prestiżowym Balu Wiedeńskiej Filharmonii. W 1997 roku pierwszy raz poprowadził Berliner Philharmoniker.

Oprócz działalności koncertowej Gardiner zajmuje się źródłowym edytorstwem muzycznym. Znane i cenione są jego opracowania dzieł Claudio Monteverdiego (L’Orfeo i Vespro), Jean-Phillippe Rameau (Les fêtes d’Hebe, Dardanus), Henry Purcella (King Arthur, The Fairy Queen).

Sir John Eliot Gardiner, oprócz nagród przyznawanych przez światową krytykę muzyczną otrzymał Doktorat Honoris Causa Uniwersytetu Liońskiego w 1987 roku. W 1988 nominowany został na Oficera, a w 1997 na Commandeur dans l’Odre des Arts et des Lettres. W 1990 roku jego nazwisko zostało umieszczone na Noworocznej Liście Honorowej, co uczyniło Gardinera Komandorem Imperium Brytyjskiego (CBE). Za swoje zasługi został w 1992 roku Honorowym Członkiem King’s Collage oraz Royal Academy of Music. 26 listopada 1998 roku otrzymał z rąk Księcia Walii – Karola tytuł szlachecki…

Zespoły Gardinera

…Nasuwa się zatem pytanie. Co jest tajemnicą sukcesu Sir Johna Eliota Gardinera? Jego wrodzony talent, wrażliwość, muzykalność, wieloletnia praktyka w połączeniu z ogromem pracy włożonej w zdobycie gruntownej wiedzy, czy zespoły, dzięki którym zasłynął na całym świecie? Wydaje się, że to pierwsze, czyli on sam, ponieważ muzycy The Monteverdi Choir,
The English Baroque Soloists i Orchestre Révolutionnaire et Romantique pracują również z innymi dyrygentami. Bywa, że składy chórów są prawie identyczne u Trevora Pinnocka czy Andrew Parrotta, jednak idiom brzmienia proponowany przez Gardinera jest absolutnie niepowtarzalny i z łatwością rozpoznawalny. Przyjrzyjmy się bliżej jego chórowi i orkiestrom.

The Monteverdi Choir działa od 35 lat i od samego początku był objawieniem w świecie muzycznym. Przełamał wieloletnie tradycje chóralistyki angielskiej. Szybko stał się sławny dzięki zaangażowaniu i „żarliwemu śpiewowi” podpartemu przez ogromną witalność i zdolność do rozumienia stylistyki różnych epok i kompozytorów.

„Poszukiwanie wierności leży w raison d’être chóru. Prawdopodobnie, pierwszy raz w historii, śpiewacy wybierani są nie tylko za ich wokalną finezję, czy gotowość do realizacji pomysłów dyrygenta (te cechy są oczywiście wymagane), ale przede wszystkim chórzyści muszą umieć wykonać utwory kompozytorów różnych epok i narodowości, rozumiejąc, że wymagają one odmiennego brzmienia, innej wymowy, charakterystycznego frazowania i artykulacji.”

Takie podejście do wykonawstwa zapewnia Gardinerowi i The Monteverdi Choir sukces bez względu na okres i kraj z jakiego pochodziło dzieło oraz język w jakim zostało stworzone. Z ogromnym powodzeniem śpiewali po włosku we Włoszech, po niemiecku w Niemczech, ale absolutne mistrzostwo osiągnęli na gruncie języka francuskiego, którego charakterystyczna melodyka i wymowa jest trudna do odtworzenia (przekona się o tym każdy, kto zacznie uczyć się tego języka). Jednak dzieła Jean-Philippe Rameau, André Campra, Jean-Marie Leclair’a czy Hectora Berlioza, Claude’a Debussy’ego, Francisa Poulenc’a wykonywane były z „taką gracją i zrozumieniem”, co jak twierdzi Richard Morrison, umyka nawet francuskim chórom.

W repertuarze The Monteverdi Choir znajdują się renesansowe utwory a’cappella, barokowe motety, madrygały, oratoria i opery, dzieła Wolfganga Amadeusa Mozarta i Ludwiga van Beethovena. Z repertuaru romantycznego chór wykonuje m.in. kompozycje Hectora Berlioza, Franza Schuberta, Giuseppe Verdiego, Johannesa Brahmsa. Z dwudziestowiecznej literatury Benjamina Brittena, Igora Strawińskiego, Johna Tavernera, który
z okazji 30-lecia, zadedykował chórowi utwór The World is Burning. W 1995 roku w amsterdamskim Concertgebouw prawykonali Songs of Despair and Sorrow György Kurtag’a.

The Monteverdi Choir razem ze swoim dyrektorem artystycznym odbył wiele wspaniałych podróży koncertowych. Niejednokrotnie wykonywali utwory w miejscach dla których były stworzone. Śpiewali m.in. Monteverdiego w Mantui, Cremonie i Wenecji, gdzie z okazji 25-lecia istnienia wykonali Vespro della Beata Vergine w Bazylice San Marco. Wykonanie zostało zarejestrowane przez Archiv Productions (429 565-2).

Obecnie The Monteverdi Choir jest najlepszym brytyjskim chórem, co zostało potwierdzone szeregiem prestiżowych nagród i wyróżnień. W 1990 roku jury „The Grammophon” nagrodziło nagranie Matthäus-Passion Johanna Sebastiana Bacha (Archiv 427 648-2) i opery Wolfganga Amadeusa Mozarta Idomeneo (Archiv 431 674-2). W 1991 roku to samo pismo uznało dzieło Ludwiga van Beethovena Missa Solemnis (Archiv 429 779-2) za „Nagranie Roku”. W 1992 roku zespół uhonorowany został tytułem „Chór Roku”. W 1994 otrzymali nagrodę „Grammy” za Messe Solennelle Hectora Berlioza. Die Schöpfung Josepha Haydna (Archiv 449 217-2) zostało uznane za „Najlepsze nagranie chóralne” w 1997 roku.

Jak to się dzieje, że chór przez tak długi okres działania, zachowuje ciągle szczytową formę? Zawdzięcza to swojej organizacji. Wokaliści nie podpisują długoterminowych kontraktów. Każdorazowo muszą zdawać trudne, konkursowe egzaminy, walczyć o miejsce i możliwość udziału w kolejnych projektach.

The Monteverdi Orchestra to pierwsza orkiestra założona przez Gardinera. Zespół używał tzw. instrumentów współczesnych. Działała od 1969 do 1979 roku. Dopiero ostatnie nagranie opery The Tempest Henry Purcella zarejestrowano na instrumentach historycznych. Powstało ono w 1979 roku, czyli dwa lata po powstaniu The English Baroque Soloists, co pozwala przypuszczać, iż jest to w sumie nagranie tej drugiej orkiestry, ale zobowiązania kontraktowe zmusiły Anglików do użycia starej nazwy.

Orkiestra The English Baroque Soloists pierwszy raz wystąpiła w 1977 roku podczas Festiwalu Muzyki Dawnej w Innsbrucku, grając dzieło Georga Friderica Haendla Acis and Galatea. Z tym zespołem (razem z The Monteverdi Choir) wykonał i zarejestrował Gardiner wiele wspaniałych utworów wokalno-instrumentalnych Johanna Sebastiana Bacha, Georga Friderica Haendla, Christopha Willibalda Glucka. Kilka instrumentalnych, między innymi Water Music (Philips 434 122-2) i Fireworks Music (Philips 434 154-2) Georga Friderica Haendla. Ale największą sławę przyniosły orkiestrze nagrania dzieł Wolfganga Amadeusa Mozarta Requiem (Philips 426 315-2) i Msza c-moll KV 427 (Philips 420 210-2), 11 symfonii (Philips 442 604-2), wszystkie koncerty fortepianowe razem z pianistą Malcolmem Bilsonem (Archiv 431 211-2) oraz 7 najbardziej znanych oper.

Oczywiście The English Baroque Soloists znany jest nie tylko ze swoich wspaniałych dokonań fonograficznych. Na międzynarodową pozycję złożyły się również liczne koncerty zagraniczne. Orkiestra zagrała w Mediolańskiej La Scali, w amfiteatrze w Pompejach, Berlińskiej Filharmonii, w paryskim Theatre Châtalet, w Lincoln Center w Nowym Jorku i wielu innych prestiżowych miejscach.

Latem 1991 roku muzycy The English Baroque Soloists prowadzili wykłady z techniki gry na instrumentach z epoki oraz stylów wykonawczych podczas „Internationale Bachakademie” w Stuttgarcie.

W 1995 roku razem z The Monteverdi Choir z okazji trzechsetnej rocznicy śmierci Henry Purcella wykonali maskę King Arthur oraz cykl koncertów zawierających Ody do Św. Cecylii. Nagrali również ścieżkę dźwiękową do filmu o kompozytorze England, My England (Erato 0630-10700-2) w reżyserii Tony Palmera do scenariusza Johna Osborne’a.

Orkiestra składa się z najlepszych brytyjskich muzyków grających na dawnych instrumentach lub ich kopiach (z zespołem współpracowali: Crispian Steel-Perkins najwybitniejszy angielski trębacz, Nicholas McGegan, Simon Standage) i wielu innych znakomitych artystów.

Najmłodszą orkiestrą założoną przez Gardinera jest Orchestre Révolutionnaire et Romantique. Wzorem dla niej był zespół François-Antoine Habenecka Société des Concerts du Conservatoire powstały w Paryżu w roku 1828, a działający do 1845 roku, współpracujący między innymi z Hectorem Berliozem prawykonując w 1830 roku jego Symfonię Fantastyczną. Koncert odbył się w dawnym Konserwatorium Paryskim. W tej samej sali w 1991 roku wykonał dzieło John Eliot Gardiner z Orchestre Révolutionnaire et Romantique. Nie był to oczywiście pierwszy przypadek wykonywania różnych utworów w miejscach swoich „publicznych narodzin”. Wcześniej przecież zaprezentował np. dzieła Claudio Monteverdiego w Bazylice San Marco w Wenecji. Takie postępowanie Gardinera dowcipnie określił Richard Morrison jako muzyczny ekwiwalent wożenia węgla do Newcastle.

Instrumentarium jest Orchestre Révolutionnaire et Romantique podobnie jak The English Baroque Soloists składa się z instrumentów historycznych. Szybki rozwój techniki sprawił jednak, że jest ono o wiele bogatsze i urozmaicone w porównaniu The English Baroque Soloists. Każda dekada XIX stulecia wnosiła przecież coś nowego do budowy instrumentów.

Orkiestra poza Londynem i Paryżem odwiedziła wiele miast europejskich. Wystąpiła również w Japonii (Tokyo, Osaka), w USA (Nowy Jork – Lincoln Center).

W skład Orchestre Révolutionnaire et Romantique wchodzą (jak zwykle) najlepsi muzycy, większość z nich współpracowała z The English Baroque Soloists.

Pozostaje jeszcze wspomnieć o English Country Gardiner Orchestra, która powstała okazyjnie do jednego jak dotąd nagrania Ballads and Songs Percy Graingera zrealizowanego dla Philipsa (446 657-2). Płyta została uhonorowana przez „The Grammophon” w kategorii „Najlepsze Nagranie Chóralne”.

Przypisy:

Morrison Richard, 1994, The Glory of the Monteverdi Choir. s 6. Philips 446 116-2.

2 j.w

3 Trevor Pinnock – klawesynista, założyciel zespołu The English Concert.

4 Andrew Parrott – założyciel zespołów Taverner Consort, Taverner Choir, Taverner Players.

5 raison d’être – z franc. przyczyna sprawcza.

6 Morrison Richard, The Glory…, op. cit., s.6.

7 Oczywiście nie jest to pełna lista wyróżnień otrzymanych przez zespół.

8 Nicholas McGegan – klawesynista, założyciel zespołu Philharmonia Baroque Orchestra.

9 Simon Standage – skrzypek, w latach 1972-1990 koncertmistrz The English Concert, założyciel Collegium Musicum 90.

powrót do strony głównej

now@ on-line czasopismo Internautów        http://nowamedia.w.interia.pl